Вчера и денес се потсетуваме на независна Македонија, а веќе утре се враќаме во политичката реалност. Последните вести се дека претседателот на владејачката СДСМ, Зоран Заев, и претседателот на опозициската ВМРО ДПМНЕ Христијан Мицковски ќе се договараат за судбината на СЈО, или ако сакате, за Законот за јавно обвинителство. Исто така се договараа и за Законот за финансирање политички партии и за други важни работи. Клубот на пратеници е местото каде што се одлучува за квалитетот на правдата која ќе ја добијат овие граѓани, не широки јавни расправи и експертски дебати. Во меѓувреме, борбата со корупција и реформите во правосудството остануваат.
„Сите случаи на криминал и корупција мора да добијат ефиксна, праведна и правична завршница”, ќе рече премиерот Зоран Заев во вчерашниот говор по повод 8-ми септември, Денот на независноста.
Бизнисот, а особено крупниот, во годините по независноста до денес, не се прослави по поддршка на демократските процеси во државата. Истовремено, немаа проблем да грабаат пари и привилегии кои доаѓаа од суверенитетот којшто граѓаните им го даваа на политичарите за да одлучуваат во нивно име. Законите работеа и работат во нивна корист. Тендерите се вртат кај оној кој најмногу ја „помогнал“ партијата за избори, како што милуваат да речат политичарите.
„Новинарот е под опсада. Од една страна е главниот уредник, од друга сопственикот, а околу него се наоѓаат и власта, огласувачите, партиите“, ќе изјави еден новинар во Белата книга за професионалните и работничките права на новинарит изработена од Синдикатот на новинари и медиумски работници. И така наједноставно ќе биде опишана високата корупција која што е македонска реалност од независноста до денеска и којашто ги вклучува медиумите, бизнисот и партиите.
Демократијата и доброто владеење во една земја директно зависат од фундаменталните права како слободата на медиуми. Плурализмот и слободните медиуми се индикатор дали една држава е демократска и дали во неа владее правото или бандите. Ако се анализира чии се медиумите и кои се огласувачите, можеме да заклучиме дека во овие 28 години плурализмот во медиумите се гледа само во законите кои што по распадот на Југославија овмозможија приватна сопственост во медиумите.
Од Sинго и Стојменов, до Бојо и Боки
По стекнувањето на самостојна Македонија првиот независен медиум којшто се отвара е, сега згаснатата А1 телевизија на бизнисменот Велија Рамковски во 1993, а две години подоцна и Сител телевизија на Љубисав Иванов Sинго, долгогодишен партиски функционер и актуелен пратеник во парламентот, основач на Социјалистичката партија на Македонија. Третата приватна телевизија се отвора во 2000 година и нејзин сопственик станува Борис Стојменов, во тие години министер за финансии во владата на Љубчо Георгиевски, бизнисмен и основач на мала партија ВМРО Вистинска.
Љубисав Иванов Sинго и Борис Стојменов ги одржуваа своите невлијателни политички партии и држеа пратенички места до скоро време. Нивните медиуми беа поддршка и средство на владејачките партии во кои коалицираа, а тоа се и СДСМ и ВМРО ДПМНЕ. Нивните бизниси растеа, индициите во јавноста за злоупотреби од страна на овие лица и нивните фирми никогаш не се расветлија, а имеприите ги правеа преку државно спонзорирани зделки и имот.
„Концентрацијата на медиумите во рацете на олигарси е закана за назависноста на медиумите, затоа што медиумите – тоа го има секогаш, но сега се повеќе се заострува – се злоупотребуваат за политички, економски цели на одделни олигарси, ќе предупреди Кристијан Мар од “Репортери без граници“ во интервју за неделникот Глобус пред повеќе години.
Во следните години бројот на медиуми во рацете на такаренечените олигарси ќе расте правопропрционално со создавањето на нови и уште понови олигарси или економски моќни елити. Со секоја нова власт или со секои нови луѓе во партијата на секоја влада во историјата и се припишуваше дека создала свој бизнисмен преку исцедување државни ресурси. Сите овие луѓе во одреден дел од историјата посакаа да имаат и медиум. Најбогатите луѓе во Македонија се и помеѓу најголемите огласувачи, освен во периодот на владеење на Никола Груевски кога Владата е најголем огласувач.
Деведесеттите и почетоците на новиот милениум ќе останат обележани по приватизацијата којашто како процес прва ги корумпираше правосудниот систем со стејачните судии и управители. Се создaдоа првите големи капиталисти или, низ медиумите и низ годините популарно нарекувани олигарси. Добар дел од нив, како Минчо Јорданов и Љубисав Иванов Sинго и Борис Стојменов коалицираа со сите влади. Купуваа државна сопственост по багателни цени со “уредби од страна на Министерството за финансии” или добиваа разни концесии и тендери со правилници ии легислативи кроени по нивни мерки.
Медиумите кои ја следеа приватизацијата, кои што сега за жал во најголем дел не постојат, често пишуваа како моќните ја користеа својата финансиска моќ овозможена уште при процесот на приватизација од страна на владаите на Бранко Црвенковски и потоа и Љубчо Георгиески за да стекнат и политичко влијание. Хари Костов дотера до премиероско столче во владата на СДСМ во 2002. Денеска го имаме Кочо Анѓушев за вицепремиер за економија, човекот чии што бизниси во енергетиката цветаат од времето на владата на Груевски.
“Вистината” на Јордан Камчев
Како што некој, популарно наречен, олигарх ставаше рака на медиум така работите се влошуваа. Тоа беше судбината на “Нова Македонија” кога брендот го купи Минчо Јорданов. Медиум проба да има и Сеад Кочан, и Штерјо Наков и Бојо Андрески. Некогаш најугледните медиуми во земјава, како весниците “Дненик”, “Утрински весник” и “Вест” насилнички згаснаа кога ги презема Јордан Камчев, на пример. И покрај сите истраги за него и неговиот поранешен побратим и партиски функционер Сашо Мијалков, тие успеваат умешно да се држат надвор од затвор, а и покрај сите истарги и контроверзи нивните бизниси денеска растат. За Јордан Камчев и “Империја” речиси и не се известува, единствено се пишува за “Боки Тредичи”, како што медиумите го нарекуваат Бојан Јовановски, лицето на последната трагична бизнис политичка авантура во медиумите на која жртви се вработените и јавниот интерес. Но, компаниите на Јордан Камчев на пример, се рекламираат речиси секаде. Преку одредени медиуми одекна неговата вистина, а преку други едноставно се премолче другата страна. Добар дел од најбогатите компании и лица во земјава немаат свој медиум. Но, затоа имаат пари за реклами кои се делат безпоштедно и често без никаков мерит и критериум. Аферата “Рекет” вклучи и уште едно познато лице од листата на финансиски моќните – Силјан Мицевски. Во меѓувреме, случаите на перење пари кои што ги истражуваше, сега веќе ничкосаното СЈО, ќе чекаме да се префрлат во други раце и прашање е дали некогаш ќе имаат завршница. Се истражуваше улогата на бизнисот, и тоа на крупниот, во перењето пари, финансирањето на пропагандата и на партијата. Истрагите вклучуваа тајкуни и политичари од сите влади и идеологии.
“Веројатно ако се прашуваат овие компании зошто ги финансираат медиумите кога немаат профит од нив, одговорот би бил дека „ги бранат нивните бизниси“. Ова е точно, но само делумно. Преку медиумите, бизнисите кои стојат „позади“ медиумите обезбедуваат и многу поволности на пазарот или пак можат да вршат притисок, но и директно да добиваат финансиски средства од државата”, ќе напише долгогодипниот новинар и универзитетски професор Сефер Тахири во неговите редовни написи посветени на клиенталистичките врки во медиумите во РесПублика.
Денес медиумите се во рацете на истите луѓе и бизниси, а ситуацијата се чини драматично влошена и од аспект на почитувањето на професионалните и етичкит стандарди и од аспект на сопственичката структура. Сопствениците на националните телевизии се без исклучок во рацете на бизнисмени со или без формален политички бекграунд, додека на интернетот е вистински хаос каде што дивеат партиите поддржани и спонзорирани од рекламите на компаниите на нивните тајкуни.
По повод Денот на независноста, Истражувачката Репортерска Лабораторија контактираше повеќе лица од крупниот бизнис за кои што низ годините се пишувало и зборувало за нивни клиенталистички врски со партиите на власт кои во одредена доба им овозможиле преку промени во законите или премижување на процедурите да се стекнат со државна сопственост или да добијат некаква државно спонзорирана зделка. Сакавме да ги чуеме нивните погледи и да видиме што мислат за тоа што Македонија денеска не е држава во која владее правото, кономијата е нестабилна, а граѓаните сиромашни.
Вечерва на ИРЛ погледнете го интервјуто на новинарката Маја Јовановска со основачот на фармацевтската компанија “Зегин”, Благој Механџиски, единствен кој прифати да разговара на оваа тема со ИРЛ.
https://www.facebook.com/IRLMacedonia/videos/2337447353139883/
Додека сте овде погледнете ги и другите наши содржини по повод Денот на независноста
https://www.facebook.com/IRLMacedonia/videos/391881518192530/
(ВИДЕО) 28 години машка Македонија: Жените новинарки во борбата против корупцијата
