Инфлацијата забави, но цените не се вратија назад, туку останаа високи. Животот во последните четири кризни години, откако војната во Украина почна да врши глобален притисок врз цените, поскапе за повеќе од една третина, а храната за над 50%. Растеа и платите, но и понатаму дури четворица од пет граѓани заработуваат под просекот, кој покрива само околу две третини од месечните потреби на едно семејство. Поради ова, политичките изјави за подобрен животен стандард, пресметан математички, засега не се чувствуваат во реалниот живот.
Известува: Александар Јанев
Крајот на секој месец е сериозен предизвик за многумина чии плати ги снемува како што одминуваат деновите. Тогаш веќе се прават сите можни пресметки како да се задоволат основните потреби, се додека во равенката не се појави нов приход.
Некои граѓани посегнуваат по заеми, кредити, минусни салда, а некои едноставно го исчекуваат следниот „први“ за нова плата или пензија.
И ова стана сериозен проблем во време кога трошоците за живот континуирано растеа последните неколку години, побрзо од способноста на приходите да ги следат потребите на граѓаните.
„Просечно македонско семејство со вакви примања е тешко. Двајца работат, два ученика или студенти, тешко“, раскажа за ИРЛ граѓанин кога прашавме како се македонска плата се поминува од први до први во месецот.
Но, неодамна Државниот завод за статистика објави дека инфлацијата е намалена – трошоците за живот во јуни пораснале за 3,4% во однос на истиот месец лани, што е значително помалку од некои двоцифрени стапки што ги слушавме не толку одамна.
Веста брзо стана повод за политички пораки дека инфлацијата е победена и дека економските политики даваат резултати. Во секојдневниот живот, граѓаните со сосема различна перцепција од онаа на политичарите.
„Порано можевме да си дозволиме да купиме и гардероба што е надвор од храната, сега тешко“, посочи граѓанка кога ја прашавме дали месечните примања се доволни за пристоен живот.
Останатите со кои разговаравме објаснија дека не чувстуваат дека цените се стабилизирани, а поскапувањето ставено под контрола. Во маркетите и понатаму плаќаат високи сметки, па сосема оправдано се прашуваат: ако инфлацијата паѓа, зошто ништо не е поевтино?
Одговорот лежи во една од најчестите заблуди околу инфлацијата.
Инфлацијата не покажува колку се високи цените, туку со колкава брзина тие растат. Кога инфлацијата се намалува, тоа не значи дека цените се враќаат назад. Тоа значи само дека продолжуваат да растат, но со побавна динамика.
Економистите кои ги консултираше ИРЛ исто така посочуваат дека помпезното “славење“ на статистичките податоци за намалена инфлација создаваат нереални очекувања во јавноста дека нешто поевтинува.
„Ако се создава такво очекување кај граѓаните, а во продавниците и пазарите се гледаат само повисоки цени, тогаш се создава и чувството на осиромашеност. Реалноста е дека општото ниво на цените не се намалува и не е реално да се очекува враќање на цените на нивото од пред инфлацискиот бран“, вели за ИРЛ универзитетскиот професор Марјан Петрески.
Статистички, јуни бил минимално поевтин отколку мај, за 0,5%, но намалувањето на цените во еден месец може да биде резултат на сезонско поевтинување на овошјето и зеленчукот, пад на цените на горивата или последица на привремени владини мерки за ограничување на трговските маржи. Многу поважно е што се случувало во подолг временски период.
Ценовниот шок сè уште се чувствува
И токму трендот во подолг временски период покажува зошто голем дел од граѓаните не чувствуваат олеснување.
Од почетокот на војната во Украина до денес, Македонија помина низ најсилниот инфлаторен бран во последните децении. Иако денес инфлацијата е значително пониска, ценовниот шок што го создаде останува.
Нашите пресметки покажуваат дека кумулативно, трошоците за живот се повисоки за околу 36% отколку пред кризата. Кај храната, која е најголем трошок за повеќето семејства, поскапувањето е уште поизразено и достигнува повеќе од 52%.
Тоа значи дека семејство кое пред неколку години трошело 20 илајди денари за храна, денес за приближно истата количина производи треба да издвојува повеќе од 30 илјади денари.
Токму затоа чувството дека животот станал поскап не исчезнува кога инфлацијата ќе се намали. Луѓето не ги споредуваат цените со минатиот месец, туку со периодот пред големиот ценовен шок.
Не ја чувствуваат кризата сите еднакво
Инфлацијата никогаш не ги погодува сите граѓани подеднакво. Колку е едно домаќинство почувствително на поскапувањата зависи од тоа за што ги троши своите приходи, бидејќи никој не живее според порсекот што го покажува статистиката.
Професорот Петрески објаснува дека последните 3-4 години, инфлацијата беше повисока кај храната и енергентите, отколку кај сите останати производи, а тоа се доминантните производи во потрошувачката кошница на населението.
„Кога државната статистика ќе каже просечна инфлација од 3,5%, а вие забележувате дека литар млеко кое го купувате секој ден пораснало од 40 на 50 денари, тогаш лично нема да сте убедени во официјалната бројка, иако таа е точна затоа што е просек на сите производи и услуги во економијата“, објаснува Петрески.
Според Анкетата за потрошувачката на домаќинствата, најсиромашните 10% од населението трошат околу 85% од својот буџет само за да се прехранат. Кај најбогатите, храната учествува со околу една третина од вкупната потрошувачка, додека многу повеќе пари одвојуваат за рекреација, култура, патувања, ресторани и други услуги.
Бидејќи токму храната поскапе повеќе од просечната инфлација, товарот од кризата беше најголем кај домаќинствата со најниски приходи.
Истото поскапување, според тоа, нема ист ефект врз пензионер кој најголемиот дел од пензијата го троши за храна и лекови и врз млад човек со повисоки приходи кој поголем дел од буџетот троши на услуги и забава.
Инфлацијата е само еден показател за економската состојба. Таа покажува колку брзо растат цените, но не кажува дали граѓаните живеат подобро.
За да се процени животниот стандард, подеднакво важно е дали приходите растат побрзо од цените, колкав дел од семејниот буџет оди за домување и кредити и дали, по плаќањето на основните сметки, остануваат пари за одмор, култура, заштеда или непланирани трошоци.
Во периодот на висока инфлација централните банки ширум светот, вклучително и Народната банка (НБРМ), ги зголемуваа каматните стапки за да го забават растот на цените. Мерката помогна инфлацијата постепено да се намали, но истовремено ги поскапе кредитите и ги зголеми месечните рати на илјадници задолжени граѓани.
Друг показател за животниот стандард е можноста луѓето да си дозволат одмор. Според последните податоци на Евростат, 48% од граѓаните во Македонија не можат да си дозволат една недела годишен одмор надвор од домот. Тоа е еден од најдиректните показатели дека финансискиот притисок врз домаќинствата останува голем.
Во меѓувреме, продолжува и спорот на релација Влада – синдикати, околу тоа колку навистина му се потребни на едно семејство за пристоен живот.
Сојузот на синдикатите пресметува дека минималната синдикална потрошувачка кошница изнесува речиси 69 илјади денари, додека Владата најавува сопствена методологија и пониска вредност. Разликата не е само статистичка. Таа покажува дека сè уште нема општествен консензус што денес значи „минимален пристоен живот“.
