ИРЛ открива како цели фамилии на членови на ВМРО ДПМНЕ создаваат лажни рејтинзи во лажни институти. Американските пријатели на Виктор Орбан мерат изборен рејтинг во корист на Мицковски. Брима Галуп не е Галуп, а познати агенции играат за партиите наместо за довербата на граѓаните. Медиумите ги кршат законите за објавување на рејтинзи, но поради пропуст во Изборниот законик, ДИК нема механизам да казнува.
Пишуваат:Маја Јовановска и Сашка Цветковска
Дополнително известување: Дајана Лазаревска, Лила Караташева и Давид Илиески
Илустрација: Лука Блажев
Аудио снимките од прислушувани разговори и партиските и навивачки анкети во непримерни коалиции со медиумите станаа белег на една поинаква валкана кампања на големите партии на претстојните парламентарни избори кои што ќе се одржат следната среда (15 јули). Исто како и снимките, тајно подготвуваните анкети од скриени нарачатели, анонимни изведувачи, па дури и пристрасни реномирани анкетари, се водечко средство во новата информациска војна меѓу ВМРО-ДПМНЕ, СДСМ и нивните коалициони партнери.
Денеска секој може да нарача анкета и да се прогласи за победник. Не мора да каже ниту да докаже каква методологија користел, ниту кој е нарачателот, па дури ни кога е правена истата. Иако Изборниот законик ги обврзува и оние кои ги прават анкетите и оние кои ги пренесуваат (медиумите) да ги објават сите податоци кои се клучни за да се разберат намерите и потеклото на анкетите и нарачателите. Презентација според сите правила на овие избори единтвено видовме во анкетата на М-Проспект и телевизијата Телма.
Од почетокот на кампањата, на 24 јуни, до денеска се објавени вкупно осум анкети. Според четири води ВМРО-ДПМНЕ, а четири прогнозираат победа на СДСМ. ИРЛ во првиот дел од истражувањето за информациските војни со сомнителни рејтинзи откри дека првите анкети во полза на ВМРО ДПМНЕ ги правеле видни партиски активисти и функционери. Но, со секој изминат ден во кампањата се јавуваа нови и нови анкетни мајстори, додека на граѓаните им станува се потешко да разберат кому да му веруваат.
Фамилијарни анкетари
Ако на социјалните мрежи ги побарате Петар Калимановски и Ана Гајдова, нема да најдете ништо што ќе илустрира активност надвор од она што вообичаено го прават младите и вљубени двојки. Ниту еден детаљ на нивните фејсбук профили не укажува дека станува збор за ко-основачите на еден од низата контраверзни институти кои оваа изборна сезона продефилираа со изборни анкети по мерка на опозициската партија ВМРО ДПМНЕ.
Заедно со блиски членови на семејството на Петар и семејството на сопругот на неговата сестра Радмила, тие во декември 2018 го основаат Здружението на граѓани за истражување во областа на безбедноста и демократизација на човековите права и слободи – БИПС.
Има пет основачи: Радмила Миленковска, по момински Калимановска, е претседател на ова Здружение. Кристина Јовановска е сестра на сопругот на Радмила, Ивица Миленковски. Освен неа, основач е нејзиниот сопруг Петар Јовановски.
ИРЛ направи неколку безуспешни обиди да стапи во контакт со Радмила Миленковска. БИПС немаат веб страница, додека на нивниот профил на Фејсбук нема контакт, седиште или било каков друг податок за сопствениците на Институтот.
Во Централниот регистер ова здружение нема доставено финансиски извештаи што укажува на тоа дека немале никаква активност односно немале приходи и финансиски трансакции за плати и активности од дејноста.
Навидум ништо во основачкиот одбор на БИПС не укажува на врски со опозициската ВМРО ДПМНЕ иако нивните мерења на рејтинзите прогнозираат победи кај оваа партија. Ништо освен Ивица Миленковски, сопругот на претседателката на БИПС. Тој е член и активист на ВМРО-ДПМНЕ и важи за близок до градоначалникот на општина Петровец Борче Митевски. Работи како обезбедување на скопскиот аеродром опериран од ТАВ.
Од почетокот на кампањата БИПС изготви две анкети. Првата е објавена на 24 јуни, на првиот ден од изборната кампања. Предвидоа водство на ВМРО-ДПМНЕ од три проценти. Оваа недела (среда, 8 јули) објавија уште една анкета во која што прогнозираат дека ВМРО-ДПМНЕ ќе освои 57 пратенички мандати, додека СДСМ заедно со БЕСА 10 мандати помалку. Анкетите се објавуваат само во одредени онлајн медиуми кои важат за промотори на политиките на ВМРО-ДПМНЕ, а голем дел од нив имаат сопствеништво во Унгарија кај лица поврзани со унгарскиот премиер Виктор Орбан од сестринската партија на ДПМНЕ.
Целосната содржина од овие анкети не е достапна никаде, иако според законот и оние кои ги спроведуваат и оние кои ги пренесуаат се должни да го направат достапно целото истражување. Нема податоци ниту за нарачателот. Готови табели пристигаат само до адресата на одредени медиуми и потоа се пренесуваат во јавноста како релевантни.
Советникот на Орбан и анкетар на Трамп мерат рејтинг по мерка на ВМРО-ДПМНЕ
Кога на 5 јули групацијата онлајн медиуми во сопственост на унгарските компании објави нова анкета на јавното мислење, навидум се беше како што треба: транспарентен нарачател и наизглед реномирана агенција за мерење на рејтинзи од САД.
„Анкетната куќа која соработува со американскиот претседател Доналд Трамп испратила свои луѓе во Македонија, кои во изминатиот период константно вршеле реални испитувања на јавното мислење на граѓаните за кого ќе гласаат“, ќе напише порталот Нетпрес за агенцијата Mclaughlin & Аssociates која што ја објавува анкетата која предвидува победа на ВМРО-ДПМНЕ.
Во ова истражување на јавното мислење дури се одеше во детали, како на пример, носителот на листата на ВМРО-ДПМНЕ во изборна единица 2, Владо Мисајловски ќе го победи Оливер Спасовски од СДСМ. Или, пак, дека Зоран Заев ќе биде поразен од Александар Николоски во изборната единица 4. Анкетата беше придружувана од изјава на лица од анкентната куќа. Истражувањето не е објавено во целост, само одредени фотографии од наводната анкета.
„Изминатата година спроведовме анкета во Македонија. Истражувањата покажаа дека ВМРО-ДПМНЕ ќе победи на претстојните парламентарни избори“, соопштуваат од анкетната куќа McLaughlin.“
Кусо пребарување на интернет ќе ве одведе до веб страницата на оваа агенција. Централна е биографијата на основачот Џон Меклафлин каде се споменати неговите работни ангажмани за премиерот на Израел Бенјамин Нетанјаху, за Конзервативната партија од Велика Британија, а му бил и советник на унгарскиот премиер Виктор Орбан во изборите за неговиот реизбор во 2018 година. Во дел од американските медиуми се тврди дека американскиот претседател Доналд Трамп ги користел „Mclaughlin & Аssociates“ за да ја дискредитира анкетата на Си-Ен-Ен, според која Трамп заостанува зад Џо Бајден.
ИРЛ испрати прашања до основачот Џон Мекклафлин, но и по минати три дена тој не одговори. Нејасно е кога е спроведена анкетата, со оглед на тоа дека во текстовите на македонските медиуми некаде пишува „минатата година“, во „изминатиот период“, изборните листи со кандидати беа објавени на 10 март, а границите во земјава беа затворени на 15 март поради корона вирусот. Ако навистина е правена минатата година, тогаш како ги знаеле носителите на неизготвени листи.
Контра напади со анкети
Проблемот со анкетите не застанува со нивната анонимност. Од анкетите кои одат во полза на владејачката партија, односно коалицијата на СДСМ и Беса, добар дел се презентираат селективно и без да се даде на увид целото истражување. ИРЛ веќе пишуваше дека делови од анкетата на реномираниот швајцарски инстутит ИФЕС веќе се објавија, иако за тоа немало одобрение од сите политички партии, ниту од нарачателот. Важно е да се напомене дека оваа анкета во целост може да се објави само ако се согласат сите заинтересирани страни.
На пример, кога осамнаа анонимни анкети правени од партиски активисти кои прикажуваа водство на Мицкоски уште пред стартот на кампањата, табор од медиуми врзани со партиски членови на СДСМ почна да објавува делови од ИФЕС анкетата именувајќи ја само како „анкета“.
Главниот и одговорен уредник на порталот „Независен“ Љупчо Поповски којшто тогаш прв ги објави делумните наоди од оваа анекта без да именува нарачател и извор, за ИРЛ тврдеше дека анкетата ја добил од свои извори, но го издаде партискиот портпарол на СДСМ Костадин Костадиновски кој во разговор со репортерот на ИРЛ кажа кој ја подготвил анкетата. ИФЕС не се огласија по ова прашање.
Брима Галуп не е Галуп, се објавувааат анкети без транспаренти нарачатели
Брима Галуп е приватна и независна агенција за истражување која прави анкети на пазарот и медиумите. Со повеќе од 500 успешни проекти и тим од професионални аналитичари посветени на квалитетот на информациите. Тие се интернационална групација, а во Македонија правеле истражувања на јавнотот мислење повеќе од 15 години и тоа во клучни политички и историски пресвртни моменти. Брима Галуп Македонија за која што пишуваме во овој текст и годинава правеше анкета, но тие повеќе ја немаат лиценцата на интернационалната агенција иако се уште се нарекуваат Брима Галуп, а така ја пренесуваат и медиумите кои ги објавуваат претежно анкетите кои се поволни за СДСМ. На нивната веб страница стои само името Брима, а извршен директор е Ѓорѓи Кимов.
Последната анекта за овие избори ја објавија на 5 јули и според неа ќе победи коалицијата Можеме на СДСМ и Беса. Оваа анкета го разлути спротивнито табор којшто преку своите медиуми ја дискфалификуваше како измислена. Брима испрати демант во којшто тврди дека анкетата постои и е релевантна. Истражувањето било спроведено од 5 до 14 јуни со телефонска анкета, на примерок од 1174 испитаници. Брима не открива кој бил нарачател, единствено објави дека се појавил клиент кој што ја откупил анкетата.
„Понудата ја прифати еден од клиентите со ексклузивно право на користење и објавување. Наводите дека Брима воопшто не спровела анкета не се точни.“, пишуваше во соопштението од Брима.
Хаос и непочитување на законите
Други анкетни агенции, како Стратум која што вчера објави анкета, си прават анкети самите со цел да стекнеле популарност.
“Анкетата ја направив по сопствена иницијатива, немам нарачател, а целта ми беше да се промовирам. Ние не сме вчерашни на пазарот , Stratum R&D постои веќе 5 години и има успешно учество на повеќе меѓународни форуми . Ја пратив анкетата на повеќе медиуми, но новинарите ги влечат податоците парцијално без да ја читаат целата анкета “ изјави за ИРЛ сопственичката Весна Кузмановиќ.
Во анкетата нема дефинирано конкретен нумерички процент на грешка, како што предвидвуваат професионалните стандарди.
Закон има, ама нема фиљан институција да ги казнува медиумите за непрописно објавување на анкети
Според Изборниот законик, Членот 77 им налoжува на медиумите како треба да ги објавуваат анкетите односно истражувањата на јавното мислење. Должни се да ја споделат методологијата и да го објават името на нарачателот кој го побарал и го платил испитувањето, институцијата што го извршила испитувањето, применетата методологија, големината и структурата на испитаниот примерок и периодот во кој е спроведено испитувањето.
Овие критериуми засега се исполнети само со анкетата на М-Проспект. Доколку медиумите постапат спротивно на ова, ќе им биде изречена казна од 1,000 до 4.500 евра. Националните телевизии се регулирани и контролирани од страна на Агенцијата за аудио и аудио визуелни уметности. Онлајн порталите пак, се оставени на саморегулација. или, така се толкува во недостаток на добро изречена регулатива.
И да се прекрши законот од страна на онлајн медиумите, што стана и пракса во оваа изборна кампања, а не исклучок, не постои национално тело кое истото ќе го пријави во Државната изборна комисија. Од ДИК за ова велат дека е пропуст во Изборниот законик, затоа што тие не може да постапуваат по овие прекршоци без претходно да добијат пријава за истото.
„Се надевам до следните избори ќе се дорегулира овој проблем и изгради довербата и од јавноста и од самите партии во професионалните агенции, а целосно ќе престане објавувањето на „анкети од фиока“, вели Александар Кржаловски, политиколог и извршен директор на Македонскиот центар за меѓународна соработка МЦМС.
Кој е кој на пазарот со истражување на јавното мислење
Еден од најистакнатите инструменти на политичките партии за испитување на јавното мислење во предизборниот период се анкетите. Со обезбедување на информации за намерите на гласање тие имаат пример по кој може да ги креираат своите политики. Но, анкетите на јавното мислење можат да влијаат и врз однесувањето на гласачите. За ова постојат три теории. Првата е „бендвагон“ ефект, станува збор за феномен кој утврдува дека луѓето имаат тенденција да се приклучат и конформираат кон поголема група на луѓе кои веруваат во одредена работа, а немаат јасна причина или рационално објаснување зошто го прават тоа.
Спротивно на „бендвагон“ е „андердог“ ефектот кој се случува кога луѓето од сожалување ја поддржуваат послабата страна.
Третиот ефект „спирала на молкот“ е доста застапен во земји како Македонија, каде што голем број од граѓаните имаат страв јавно да говорат и да се изјаснуваат за својата политичка определба. Тоа придонесува граѓаните да одбиваат учество во било каква анкета, или пак се изјаснуваат како неопределени. Овој слој од населението смета дека откривањето на одреден став може да го одведе до непријатности.
Овие ефекти директно влијаат на исходот од изборите, но она што е од поголема важност е индиректниот ефект на анкетите. Индиректен ефект е оној кој анкетите го имаат врз поважните засегнати страни во изборната трка како бизнис елитата, медиумите, големите корпорации, невладиниот сектор и стручната јавност. Овие групи се доста важни во одредување на победникот. Во Македонија, очигледно е дека влијателните партии се добро запознаени со горе наведените „ефекти“ кои се обидуваат да ги злоупотребат преку анонимни институти и поларизирани медиуми. За ова разговаравме со Александар Кржаловски, извршен директор на угледната организација Македонски центар за меѓународна соработка. И тој констатира дека има „релативно масовна појава на (во најмала рака) проблематични анкети, а некои од нив и целосно „фејк“ односно непостоечки“.
„Покрај анкетата на М-проспект нарачана од МЦМС и ТВ Телма, единствени кои ги задоволуваат минимум законските услови за објавување, како и професионалните стандарди за вакви истражувања на јавното мислење, се американските организации ИРИ (Меѓународниот републикански институт) и НДИ (Националниот демократски институт). Уште една американска организација (ИФЕС), која работи на реформа на изборното законодавство, објави своја анкета (откако дел од податоците беа „тајно“ лиферувани до некои медиуми и објавени), но и тие пропуштија да објават која анкетна агенција го спровела анкетирањето (а дополнително, самиот извештај не можеше да се најде на нивната веб-страница)“, раскажува Кржаловски.
Кржаловски констатира низа пропусти во објавувањето на анкетите.
„Добар дел од објавените рејтинзи во медиумите се со големи или огромни пропусти, како на пример БИПС (имаше сосема погрешна статистичка грешка, во однос на објавениот примерок, а исто така самиот институт никаде не може да се најде; или вчерашната објава од американска агенција МекЛафин. Немаше период во кој е спроведена, ниту пак може некаде да се најде самиот извештај од анкетата, а имаше и конфузија со примерокот – во ист параграф има 2 различни бројки), па до вчерашната објава на Брима која крена поголема прашина, а се испостави дека е правена пред еден месец, а е објавена вчера и тоа од клиентот, а не од самата агенција“, вели Кржаловски.
Како се прават професионални анкети
Околу анкетите и критериумите за релевантноста разговаравме со политикологот Предраг Арсовски.
ИРЛ: Што е репрезентативност на една анкета ?
Предраг Арсовски: Репрезентативност е колку испитаниците на анкетата соодвествуваат на генералната популација во државата . Истата зависи од два главни параметри : Големина на примерок и како примерокот е распореден по така наречени стратуми. Стратуми се социо-демографски категории како на пример место на живеење , пол возраст , образование , етничка припадност , приходи и слично.
ИРЛ: За да една анкета биде по објективна потребно е и примерокот на испитаници да биде што е можно порандоминизиран. Како практично се изведува рандомизацијата?
Предраг Арсовски: За телефонските анкети се користат јавно достапни телефонски именици и компјутерски софтвер рандоминизирано одбира поголем број на броеви од предвидениот вкупен број на примероци. Се заведуваат броеви според листите генерирани од софтверот, се додека не се пополнат сите предвидени стратуми и вкупниот број на испитаници. Пример, ако веќе се пополни определен стратум, следните броеви од истиот стратум не се користат понатаму во анкетата.
ИРЛ: Дали постои некаква правна рамка за неопходно постоење на лиценца или институт за меѓународно признавање на анкетарските агенции ?
Предраг Арсовски: Не постои во светот нешто како генерален стандард или тело кое издава лиценци. Анкетите се третираат како научно истражувачка дејност и се релативно нерегулирани од тој аспект. Постојат методологии, но не секоја агенција се придржува до истите.
ИРЛ: Честопати анкетите се прават за определен нарачател. Дали анкетните агенции вршат и тековни истражувања со цел редослено следење на промените ?
Предраг Арсовски: Да, многу кредибилни анкетни агении вршат свои тековни истражувања како дел од свои анализи
Поврзани истражувања
Мистериозни анкети во функција на партиски информациски војни
Други истражувања
