Оваа сторија на ИРЛ не е анализа на транскриптите во аудио снимките, туку приказна за улогата на медиумите и јавниот интерес во една подземна политичка игра. Таргети се партиските лидери Зоран Заев и Христијан Мицкоски, а се чини дека и инспиратори се самите тие. Како партиското лидерство завршило на маса со личности како Зоран Милевски Кичеец или Александар Верушевски и како медиумите им овозможија на партиските табори валканата кампања да ја пренесат во јавниот дискурс.
Пишува: Маја Јовановска; Дополнително известување: Лила Каратошева, Дајана Лазаревска
Видео: Давид Илиески, Владимир Владимиров
Графика: Лука Блажев
Ако ги прочитате партиските програми на СДСМ и ВМРО ДПМНЕ, ќе видите многу ветувања за подобрување на квалитетот на животот на граѓаните. Дебата во јавноста за нивните предлози или, пак, квалитетни медиумски анализи и информации за прашањата кои треба да им помогнат на граѓаните да донесат информирани одлуки во својот најдобар интерес речиси и нема. Соседитеt и колегите многу повеќе времето ги минуваат во прераскажување на снимките објавени од „Раце лепливи“ или „Рекет“. Така се наречени каналите на Youtube на кои непознат автор ги споделува снимките. Поделени се во два табора. Едните кои објавуваат снимки штетни за рејтингот на Мицкоски, а тоа се „Рекет“, „Fact and figures“ и „Обнова на режимот“ на кои има вкупно 15 разговори. И втората група канали на Youtube кои одат контра Заев се „Бошко Буха“, „АлибабаТредичи“, „Раце лепливи“, „ДонкорлеДонев“, „Зоки истина“ и „Бране капитал“, а денеска и „Вице мафиозо“ на кои има 18 аудио снимки и едно видео.
„Искрено од кампањава досега ги запамтив само негативните видеа за Заев со приказните, потоа Мицкоски на скопскиот Аеродром, но не ми текнува некоја поента од пораките на политичарите. Повеќе со пријателите зборуваме за „бомбите“, зошто тие ни се некако најинтересни“, вели 37 годишниот скопјанец Бојан Петроски.
Нема одговор зошто, но самиот вели дека веднаш отвора вести кои му се појавуваат на социјалните мрежи кога ќе прочита „бомба“.
Во ова видео кое е краток приказ на проблемот во оваа сторија, погледнете што ни одговори Јутјуб за македонските аудио снимки од нелегално снимени разговори.
Кампања во режија на политичката империја
ИРЛ ги анализираше објавите во медиумите во предизборниот период и за време на кампањата кои се однесуваат на нелегално прислушувани разговори. Во секој од деновите кога се објавуваат нелегално снимани и прислушувани аудио разговори има патерн на објави на социјалните мрежи и преземања од страна на медиумите.
Првата преизборна снимка се појави на 8 мај на тогаш новиот канал на Youtube „Facts and figures“ во која се слуша разговор меѓу лидерот на ВМРО-ДПМНЕ Христијан Мицкоски и контроверзниот бизнисмен Зоран Милевски – Кичеец. Прв медиум кој ја пренесе снимката беше порталот А1он, по час и половина откако истата беше поставена на Јутјуб каналот основан непосредно пред објавата.
Следниот ден беше создаден контра канал на Youtube, именуван како „Бошко Буха“ каде беа објавени четири разговори меѓу претседателот на СДСМ Зоран Заев и непознат соговорник. Аудио снимките, по кусо време, прв ги презеде порталот Инфомакс. Како овие медиуми дознале за постоењето на овие канали ако се знае дека претходно тие не објавиле никаква содржина. Кој им ги праќа дојавите за каналите и дали на овој начин медиуми им даваат платформа на оние кои сакаат да избегаат од одговорноста или да ги сокријат своите мотиви за објавувањето. Овие прашања ги доставивме до главните уредници на двата портала кои се први во преземање на овие содржини од анонимните Јутјуб канали кои се формираат на секои три дена со нови кориснички профили со цел да се сокријат трагите на корисниците.
A1он, информативниот новински портал, за разлика од Инфомакс е членка на Советот на Етика и важи за кредибилен извор. Историјата и праксата на овие два медиума е различна и Инфомакс често бил предмет на новинарски истражувања кои откриле врски на со српски и руски разузнавачки служби. Во блиското минато публикацијата Инфомакс беше и дел од жестоки информациски војни кои водеа до дестабилизација на земјата. Прв го побаравме уредникот на А1он и долгогодишен новинар Предраг Петровиќ.
Тој за ИРЛ вели дека изворот или начинот на нивно добивање е во рамките на Етичкиот кодекс на новинарите и тој не би можел да го открие.
„Прашањето за тоа како нашата редакција прва доаѓа до одредени информации само докажува дека нашите новинари имаат свои извори, алатки и начини за да стигнат и да добијат одредена информација, која притоа е од јавен интерес“, вели главниот и одговорен уредник на А1он и Макфакс.
Изворот не го открива ни главниот уредник на Информакс, Александар Митовски, каде веднаш по објавата на Јутуб се споделуваат снимките.
„Не е комплицирано како што некој можеби би претпоставил. Добивам дојави за интернет локацијата на аудио-снимките од луѓе кои по се изгледа дека се „прва рака“ во дистрибуција на вакви снимки. Овие лица најчесто се повикуваат на патриотски мотиви како причина за нивната активност, а ја користат и можноста која им ја дава законот за свиркачи да останат анонимни“, изјави Митовски за ИРЛ.
И двајцата уредници тврдат дека сето ова го прават во интерес на јавноста, со цел граѓаните да слушнат она што политичарите се обидуваат да го сокријат.
„И самите веруваме сте свесни дека премолчување и необјавување информации кои можат да влијаат на ставот на јавноста е исто што и нивно намерно искривување, па ние ниту сега ниту пак во иднина нема да ги премолчуваме, исто како што не премолчевме за ниту една од досега објавените аудио-снимки, без разлика дали сме ги објавиле први или не, иако секогаш тенденцијата ни е да бидеме први во објавувањето на информациите“, вели Петровиќ од А1он.
Речиси истиот одговор го добивме и од Информакс. Митовски смета дека очигледен е јавниот интерес за објавување на снимките, во кои „политичари полнат чанти со пари добиени од мито и рекет“.
„Во разговор на кој се слуша како претендент за премиер, а потоа и избран на функцијата објаснува како злоупотребува група на граѓани – Шарена револуција, невладини организации, прераскажува за технологии за манипулирање со изборниот процес, а потоа и тргува со нелегално стекнати аудио-разговори не е јавен интерес, тогаш навистина не знам што би било јавен интерес“, рече Митовски.
По објавувањето од прва рака на А1он и Инфомакс, останатите медиуми се позиционираат претежно секој според уредувачката политика, а често и нескриената партиска пристрасност. Дел од нив ја објавуваат само едната снимка, како на пример „Курир“ кој не ги објавува снимките меѓу Мицкоски и Кичеец. Дел од нив ги објавуваат снимките од двата табора, а ретки се тие кои не ги споделуваат и се оградуваат од содржината.
Радио Слободна Европа не ги објавува аудијата на сајтот, туку само пренесува дека се објавени нелегални снимки во кои се слушаат гласови кои „наводно припаѓаат на одредени лица“.
Главниот уредник на Слободна Европа Зоран Ќука вели дека им објаснуваат на читателите на следниот начин: „Непознат извор на нов Јутјуб канал објави дека наводно тој и тој разговарале за наводно тоа и тоа и притоа се дава и поширока слика за да се објасни содржината”.
„Линковите, зад кои никој официјално не стои и не превзема законска одговорност не ги превземаме затоа што се подложни на манипулација. При тоа секогаш се обидуваме да добиеме реакција, коментар од засегнатите страни и политичари, како и од надлежните органи за тоа дали се бара и превзема истрага. “, вели Зоран Ќука.
Тој вели дека јавниот интерес за нелегално прислушуваните аудио и видео разговори, секако дека постои. Политичарите се јавни личности кои се платени од данокот што се собира од граѓаните и јавноста треба да биде информирана за активностите на оние што ја водат, како и за оние што сакаат да дојдат на власт преку избори и да ја водат државата.
„Но, мора да има и одговорно новинарство и информациите кои од непознати извори и се пласираат на јавноста мора од медиумите да бидат пласирани на професионален начин, со водење сметка и за етичкиот принцип“.
Ана Петрушева, извршен директор на Балканската истражувачка репортерска мрежа БИРН Македонија која го води порталот за истражувако и аналитичко новинарство Призма, се согласува дека постои јавен интерес, но под услов медиумите да дадат контекст, да проверат одредени наоди наместо слепо да се приклучат на пропагандната војна.
„За жал, јавниот интерес во многу наши медиуми се почесто се заменува со трка по гледачи и кликови, а не општествена одговорност. Кога се во прашање партиите пак, во чија полза се ваквите бомби и петарди, имам впечаток дека на ниедна страна не и недостасува арсенал на разговори со сомнителни ликови кои во една пристојна земја не би можеле ни да се најдат во близина на партиски лидери, а камоли да расправаат со нив изборни стратегии.“, изјави Петрушева за ИРЛ.
За актерите во снимките, за содржината и намерата, Петрушева вели дека е очигледна.
„Сведоци сме на паралелна кампања со бомбите, дневни дози на парченца од разговори со само прогласени ‘бизнисмени’ и други матни ликови поврзани со криминални или разузнавачки кругови. Јавноста од самите разговори не може многу да разбере, а дозите во кои што се сервираат покажуваат јасна интенција дека крајната цел е да ни се згади од политичарот во главна ролја, без оглед дали е од СДСМ или ВМРО“.
Политичко подземје
Додека медиумите бројат кликови на читаност на нивните објави, во партиите калкулираат со штетите нанесени на противникот. Главни протагонисти во оваа информациска војна се партиските лидери и лица блиски до нив: Зоран Заев, Христијан Мицкоски, Драги Рашковски, Игор Јанушев итн. Најголем дел од разговорите се снимени од Зоран Милевски Кичеец, но и лица како Александар Верушевски. Едниот се нарекува бизнисмен, а јавноста го дозна откако стана центар на вниманието во истрагата на СЈО “Империја” која што практично згасна откако се отвори истрагата “Рекет”. Другиот е син на поранешниот директор на УБК Зоран Верушевски којшто ги изнесе нелегално прислушуваните разговори од УБК и ги предаде на тогашната опозиција со цел да се открие висока корупција и криминал.
Во долгите разговори со овие два контроверзни ликови, лидерите на највлијателните партии разговараат за многу суштетствени теми од политиката, бизнисот и партиските финансиски проблеми.
Мицкоски и Заев за ИРЛ: Ќе поднесеме кривични пријави
Претседателот на ВМРО-ДПМНЕ Христијан Мицкоски за ИРЛ вели дека во снимката во која тој разговара со Кичеец нема ништо криминално и затоа немало јавен интерес за нејзино објавување во јавноста. Тој најавува тужба против сите кои го злоупотребиле по завршување на изборите.
„Ќе поднесам кривични пријави против луѓето кои ме снимаа и планирам да поднесам и против сопствениците на медиумот и одговорните кои ги толкуваат и објавуваат овие нелегално снимени материјали. Додека не излезе правдата на виделина нема да се откажам од проста причина што тука нема ништо инкриминирачко, ниту протизаконско. Некому да му дадете еден час нелегално снимен разговор и тој да го сече, лепи и по 15-29 секунди да ги вади парчињата од контекст, тоа е со тенденција и умисла. Тоа не е случајно“, рече Мицкоски за ИРЛ.
Лидерот на СДСМ Зоран Заев за ИРЛ вели дека следната недела ќе поднесе кривични пријави до Јавното обвинителство против сите оние кои ги објавуваат снимките на Јутуб, но нема да се занимава со медиумите кои ги споделуваат.
„Пријави во однос на делата од снимките веќе имаме поднесено против Мицкоски и Јанушев за нелегално финансирање на изборна кампања. Оние кои објавуваат снимки ќе ги пријавиме во обвинителство, некаде на почетокот на следната седмица. Медиумите ја имаат целосната слобода да одлучуваат што ќе објавуваат, а што не“, рече Заев за ИРЛ.
Кривичното дело – Неовластено прислушкување и тонско снимање е регулирано во член 151 од Кривичниот законик. Притоа пропишана е кривична одговорност за тој што со употреба на посебни уреди неовластено прислушкува или тонски снима разговор или изјава што не му е наменета, за тој што ќе му овозможи на неповикано лице да се запознае со разговор или изјава која е прислушкувана или тонски снимана, како и за тој што тонски ќе сними изјава што му е наменета, без знаење на оној кој ја дава, со намера да ја злоупотреби или да ја пренесе врз трети лица или тој што таквата изјава непосредно ја пренесува врз трети лица. Вака од Јавното обвинителство ни ги објаснија легалните аспекти на снимањето. На прашањето дали тие ги следат овие објави и дали постои загриженост поради влијанието врз изборниот процес на нелегално снимените разговори од страна на лица со сомнителен интегритет кои и порано биле кривично гонети и осудувани, тие велат дека будно го следеле случајот. И практично, тоа е се.
“Јавното обвинителство ги следи снимките кои се објавуваат во последниот период и доколку утврди дека се исполнети елементите на наведеното кривично дело, ќе постапи во рамките на своите надлежности и ќе поведе постапка против евентуалните сторители. Воедно доколку лицата кои се на тие снимки се сметаат дека се оштетени и им се повредени правата, тие тоа можат да го пријават во Министерството за внатрешни работи или во надлежното јавно обвинителство.По евентуално поднесената пријава ќе се постапува за утврдување на идентитетот на сторителот на кривичното дело и за обезбедување за сите релевантни докази”, велат од Обвинителстово во допис до ИРЛ.
Оние кои снимиле дел од разговорите, Александар Верушевски и Зоран Милевски Кичеец, и самите го признаваат тоа, а Обвинтелството го има и законскиот инструмент да постапува по допрен глас. Тоа досега не е сторено.
