Во Кичево често се гради спротивно на одобренијата или без одобрение. Општината, обвинителството и полицијата знаат што се случува, но никој не презема ништо. Тоа е така затоа што преовладал економскиот интерес на локалните моќници од Кичево, поддржан од општината преку партиски и семејни врски. Преку семејни врски во општината ИРЛ ги открива виновниците за бетонската трагедија која го снајде градот.
Известува: Александра Денковска; Графика: Лука Блажев
Сместен во западниот дел од државата, Кичево за повеќето луѓе е само транзит зона на патот до туристичкиот град Охрид. За оние пак, за кои Кичево е предодреден да биде дом, е место кое веќе ја губи својата перспектива. ИРЛ живееше еден месец со кичевчани со цел поблиску да се запознае со проблемите што ги мачат граѓаните, но и новинарите директно да ги слушнат проблемите кои ја кочат функционалноста на овој град. Една таква појава е агресивната бетонизација и непланска урбанизација на градот. ИРЛ мапираше десет проблематични градби кои или се целосно изградени на диво без никакви процедури, или пак имаат нелегално доградени катови.
Додека ги истражувавме овие градби и нивните инвеститори, откривме дека кога се градело на диво, помагале и семејните врски оти Кичево е мал град. Токму ваквата поврзаност им го олеснилa патот на лукративните инвеститори полесно да ги изградат своите диви градби. На итрите бизнисмени кои одлучуваат да градат незаконски им се спротивставува само еден градежен инспектор кој треба да ги лоцира и урне нелегално доградените или изградени објекти на територијата на цела општина Кичево.
Случај број 1 – Семејни врски
Вјолца Абази е раководителка на секторот за урбанизам во Општина Кичево. Таа е вработена во општинската служба повеќе од 10 години и нејзината задача е да ги разгледува барањата за одобренија за градби, да ги одобрува проектите или истите да ги отфрли доколку не се испочитувани законските прописи.
Нејзиниот сопруг пак, Газменд Фејза е архитект – проектант вработен во фирмата „Оникс плус“ во која од декември 2023 година е и управител. ИРЛ утврди најмалку шест градби каде Фејза се јавува како проектант, но и застапник на барањата за одобренија за градба што неговата сопруга Вјолца Абази ги одобрила.
ИРЛ побара мислење од Државната комисија за спречување на корупцијата (ДКСК) за конкретниот случај. Оттаму потврдија дека судир на интереси постои, особено што службеник кој е на висока позиција има можност да ги контролира успесите на проектите на член од семејството, во случајов сопруг. Абази како службеничка требала сама да го пријави судирот на интереси и да се изземе од предметите каде застапник е нејзиниот сопруг, но тоа не било сторено.
„Ваквата состојба претставува можност за влијание на приватниот интерес на службеното лице Вјолца Абази вработена во Општина Кичево врз непристрасно вршење на јавните овластувања/службените должности, односно доведување во состојба на судир на интереси и постапување спротивно на законски утврденото начело на интегритет“, пишува во мислењето на ДКСК.
Сопружниците Фејза и Абази велат дека не постои никаков судир на интерес во нивниот случај. Проектантот Фејза во изјава за ИРЛ рече дека тоа што неговата сопруга е раководителка на секторот на урбанизам не значи дека неговите проекти имаат повластувања, ниту дека инвеститорите со кои тој соработува имале некакви олеснувања во постапката.
Ист став има и Абази, која рече дека досега никој не се пожалил на нефер третман при издавање на одобренија за градба. Таа тврди дека сите постапки без оглед кој ги поднесува се разгледувани и работени во согласност со сите рокови.
„Тоа што Газменд ми е сопруг не влијае никако за неговите проекти да се одобруваат побрзо или пак да се одобрат доколку се некомплетни“, рече Вјолца Абази за ИРЛ.
Во сите шест барања за одобрение за градба што Газменд Фејза ги застапувал пред својата сопруга, како инвеститор се јавува кичевското семејство Ајроја, односно таткото и синот, Ваит и Шаип Ајроја. Фамилијата Ајроја меѓу кичевчани е позната по бизнисот со менувачници преку фирмата „Ваит комерц 95“, но од неодамна имаат основано и две градежни фирми, „Ваит и Пупи компани“ и „АА инвест“.
Специфично за градежната пракса на Ајроја е тоа што проектите и целата документација е подготвувана за изградба на семејни куќи, но подоцна на терен наместо куќи никнуваат згради. Ова е противзаконски, бидејќи градат спротивно на она што им го одобрила општината. Кривичниот законик во членот 244 предвидува дека секој којшто гради без одобрение за градба или пак спротивно на одобрението за градба ќе се казни со казна затвор од три до осум години.
Ваков е случајот со пет од шесте градежни објекти на ова семејство.
Единствената градежна инспекторка вработена во Општина Кичево, Александра Силјаноска, извршила вонреден инспекциски надзор над овие објекти. Во записниците утврдила дека е градено спротивно на одобренијата за градба и донесено е решение со кое се задолжува инвеститорот да ги отстрани објектите, но тоа не е направено.
„На дел од катастарската парцела изградена е станбена зграда спротивно на одобрението за градење кое е издадено од општината и се однесува за изградба на станбена куќа со катност од подрум, приземје, два ката и потпокрив“, се вели во еден од записниците на градежната инспекторка.
Последниот пак, шести објект наместо да биде индустриска зграда со приземје и еден кат како што било предвидено во документацијата, таа има еден кат повеќе. Инспекторката и во овој случај утврдила дека не е испочитувано одобрението за градба.
„На дел од катастарската парцела која е во сопственост на Шаип Ајроја изградена е индустриска зграда спротивно на одобрението за градење“, пишува во записникот.
На сите овие проекти, барањата на одобренијата за градба ги застапува проектантот Газменд Фејза и проектантското друштво „Оникс Плус“. Но, неговите проекти биле искористени за општината да ги издаде одобренијата за градба, а потоа инвеститорите Ајроја граделе според сопствената замисла и наместо куќи изградиле згради.
Освен што противзаконски е да се гради спротивно на одобренијата за градба, ваквите објекти може да претставуваат и безбедносен ризик. Директорот на Институтот за земјотресно инженерство и сеизмологија, Влатко Шешов, појаснува дека кога некој сака да гради мора претходно да достави соодветна документација за истото и општината да направи проверка. Ова важи и за првично добивање на одобрение за градба, но и доколку некој сака да направи измени во проектот и да гради нешто друго. Тој смета дека самоволното однесување и злоупотребата која некои инвеститори ја прават може да има кобни последици.
„Ако проектот кој го одобрила општината се однесува на објект од два ката, а некој без никаков дополнителен проект изградил пет ката, со тоа ја загрозува и безбедноста на објектот и на тие што живеат во него. Ваков објект без сите потребни документи не може да се запише ни во катастар. Недозволиво е да се случуваат вакви работи“, вели Шешов.
За дел од објектите на семејството Ајроја решенијата за отстранување на објектите се направени откако тие веќе биле изградени, но има решенија за отстранување кои се донесени додека дел од објектите сè уште биле во изградба. Но, инвеститорите не ги испочитувале ниту едно од овие решенија. Друга законска можност за отстранување на дивоградбите е општината на тендер да избере фирма за отстранување на бесправно изградени објекти, но и тоа досега не е направено.
ИРЛ телефонски ги побара Ваит и Шаип Ајроја. Ниту еден од нив двајцата не сакаше да ни одговори на нашите прашања. Испративме и смс пораки во кои прашавме зошто градат објекти за кои немаат одобренија за градба, зошто ги плаќаат проектите од Фејза кога не градат по нив, што ќе прават со објектите кои им се заведени како дивоградби и за кривичните пријави што се поднесени против нив, но одговор не добивме.
СЛУЧАЈ 2 – Син на општинска службеничка изградил дивоградба од 250 метри квадратни
Семејните конекции користени за да се заобиколи законот и да се гради на диво не завршуваат. ИРЛ откри уште еден случај на користење на фамилијарни врски во општината. Додека новинарите беа во Кичево, открија дека на магистралниот пат кој води кон Охрид, од левата страна е изградена куќа – дивоградба од 250 метри квадратни. Сопственик е Џевдет Сулејмани, син на Љуљзиме Сулејмани, која пак е вработена во општинската администрација. Госпоѓата Сулејмани во еден период од нејзината кариера била и секретарка на актуелниот градоначалник Фатмир Дехари, а подоцна е префрлена во Секторот за финансии каде сè уште работи. Нејзиниот син Џевдет, кој живее во Виена, успеал да ја изгради куќа на диво без ниту еден документ. Општината, нему никогаш не му издала одобрение за градба. Куќата се наоѓа на земјиште кое изнесува 600 метри квадратни и е во сопственост на Џевдет Сулејмани. Оваа парцела во катастарот е заведена како земјиште со овоштарници.
Градежната инспекторка Александра Силјаноска и во овој случај утврдила дека ова е дивоградба и донела решение објектот да се отстрани.
„Станбен објект со површина на габарит од околу 250 метри квадратни и катност приземје еден кат и потпокрив изграден без одобрение за градење“, пишува во записникот.
ИРЛ стапи во контакт со мајката Љуљзиме Сулејмани која е вработена во општината и со Џевдет Сулејмани. Првично, госпоѓата Сулејмани тврдеше дека е на состаноци и дека ќе нè контактира подоцна што не се случи, а синот инвеститор не одговори на повиците од новинарите.
Случај 3 – Три спорни објекти во близина на полициската зграда
Главната артерија на Кичево е булеварот „Ослободување“ и речиси е невозможно да се минува низ градот без да се движите по оваа улица. Полициската станица се наоѓа на левата страна на булеварот кога се движите кон плоштадот, а наспроти неа во 2021 година е изградена нова зграда. Во овој објект, кој според одобрението за градба треба да има приземје и два ката е сместено и кафулето „Манор“, сопственост на семејството Хајдини. Зградата е изградена со два ката повеќе од она што е пропишано во одобрението за градба. Инвеститори на објектот се Албиан и Нешат Хајдини.
Кога почнала изградбата на објектот, браќата Хајдини граделе според одобрението за градба. Но, откако ја изградиле зградата и го затвориле објектот, одлучиле да го тргнат покривот и нелегално да доградат уште два ката. Градежната инспекторка донела решение за уривање на двата ката кои се дивоградба, но досега тие не се отстранети.
ИРЛ телефонски контактираше со инвеститорот Албиан Хајдини и тој не упати прашањата да ги поставиме на неговиот адвокат, но не ни одговори ниту на прашањето кој е неговиот адвокат.
На 100 метри пред овој објект пак, има уште еден монтажен објект поставен на државно земјиште во чии рамки функционира билијард клуб. „Предатор“ изграден на 180 метри квадратни. Овој објект е залепен до семејна куќа, а земјиштето под куќата е во сопственост на Мелиса Ќазимоска. Таа е и еден од сопствениците на фирмата „Схотерс клуб“ која е сопственик на клубот „Предатор“. Градежната инспекторка од општината при инспекциски надзор утврдила дека „Предатор“ узурпира државно земјиште и наложила Ќазимоска да го отстрани, но тоа до денес не е направено.
Зад билијард клубот „Предатор“ се наоѓа уште еден габаритен објект со вкупна површина од околу 800 квадрати во чии рамки функционира шиша – барот „Клауд 9“. Сопственост е на семејството Реџепи, односно синот Рахман и таткото Џемаил Реџепи. Џемаил Реџепи меѓу кичевчани е познат по угостителскиот бизнис и бизнисот со продажба на мебел „Рома“. Земјиштето врз кое е изграден „Клауд 9“, Реџепи го купил во 2006 година од приватни сопственици. Со овој купопродажен договор Реџепи станал сопственик на 30 отсто од парцелата на која се наоѓа „Клауд 9“, а остатокот го докупил преку окрупнување на парцелата од државно земјиште.
За дел од објектот Џемаил Речепи добил одобренија за градба во 2009 година, но останатиот дел од објектот го изградил на диво. Сепак, Реџепи ја искористил законската можност за легализација на диво – изградениот објект.
Иако, по документација за овој објект се изгледа чисто и законски, проблематично е тоа што со доградбата на овој објект, оневозможено е функционирањето на станарите кои живеат во зграда зад овој објект. Отежнат е пристапот за амбулантно или пожарникарско возило, затворен е видикот на повеќето станови, а узурпиран е и паркингот на жителите кои живеат во станбената зграда.
Станарите кои живеат зад „Клауд 9“ веќе трета година се борат и со институциите и со инвеститорот Реџепи да најдат заеднички јазик и да може да функционираат.
„Во летните периоди не се живее. Музиката е гласна и трае до раните утрински часови. Не можеме да седиме на нашите тераси бидејќи објектот е многу блиску, исто како гостите од барот да ни се влезени дома“, вели Марио Димитриевски, кој живее во зградата зад овој објект.
Тој кажа дека станарите се организирале, потпишувале и петиција, а ги известиле и институциите како народен правобранител, полиција и општинските служби, но досега само народниот правобранител им одговорил дека го примил нивниот допис.
По поплаката од граѓаните, градежната инспекторка Александра Силјаноска направила вонреден инспекциски надзор над објектот на Реџепи. Таа утврдила дека на дел од парцелите без одобрение е изградена доградба на станбен објект.
„По извршениот увид на лице место од страна на овластениот градежен инспектор, констатирано е дека вака изградениот објект ја загрозува животната средина и ги попречува предвидените активности од страна на Општина Кичево, односно го загрозува јавниот интерес“, пишува во записникот.
Во решението пишува и дека нема да изрече опомена до инвеститорот, туку наредува да се отстрани доградбата. Доградбата на овој објект сè уште не е отстранета, а последниот договор меѓу Реџепи и општината за откуп на речиси 300 квадрати земја е склучен по донесувањето на решението за отстранување на доградбата.
Сите надлежни институции ги знаат кичевските дивоградби
За сите овие случаи каде нелегално се изградени објекти, бесправно се доградени дополнителни ката од предвиденото или е узурпирано државно земјиште се донесени решенија за отстранување на објектите. Според законските прописи инвеститорите треба сами да ги отстранат објектите, а доколку тоа не го направат, општината преку фирма избрана на тендер треба да ги отстрани нелегалните објекти. Досега, ниту инвеститорите ги отстраниле објектите, ниту општината.
Дополнително, за сите овие проблематични објекти кои ИРЛ ги мапираше се поднесени и кривични пријави од страна на СВР – Охрид под чија надлежност е полицијата во Кичево. Обвинителството сè уште за сите овие пријави води предистражни постапки.
Градоначалникот Фатмир Дехари, кадар на Демократската унија за интеграција (ДУИ) кој десет години е на власт во Кичево вели дека е свесен за проблемот со дивоградбите и злоупотребата на процедурите. Тој, овие проблеми ги лоцира во три сегменти: дека долго време како општина немале градежен инспектор, законската можност за легализација на дивоградби и тоа што многу дивоградби се изградиле во време на изборни кампањи кога биле деконцентрирани општинските служби.
„Не се некои суштински аргументи, но тоа се работи што се случуваат. Но, сепак, ние немаме такви кои преку мускули и сила градат бесправно“, заклучи Дехари.
Тој кажа дека општината нема склучено договор со фирма за уривање на дивоградби, но имале фирма која ја ангажирале доколку имало потреба.
