Најмалку седум јавни здравствени институции набавиле маски кои имале лажни и невалидини сертификати за квалитет и се под истрага на Европската канцеларија против измами ОЛАФ. Маските биле кинески, а институциите ги набавиле на тендер. Трите македонски компании ги увезле, купиле и продале спорните маски од типот КН95 се „Др Пановски АД“, „Систина Фармација“ и „КМ Маријан“. Агенцијата за лекови „МАЛМЕД“ не вршела проверки на квалитетот на увезената заштитна опрема затоа што немале таква надлежност, но тие, сепак, им издавале одобрeнија за увоз.
Репортери: Александра Денковска, Давид Илиески, Аубри Белфорд
Дополнително известување: Ола Вестерберг, Матео Чивилини
Уредник и координација со партнери: Сашка Цветковска
Графика: Един Пашовиќ
Партнери: OCCRP, Bayerischer Rundfunk / ARD (Germany), the Danish Broadcasting Corporation (Denmark), Sveriges Television (Sweden), IrpiMedia (Italy), Follow the Money (Netherlands), De Tijd (Belgium), RISE Romania, Oštro (Slovenia), Eesti Päevaleht (Estonia), Profil (Austria), Slidstvo.Info (Ukraine), Atlatszo.hu (Hungary), Público (Portugal), Reporter.lu (Luxembourg) and Siena.lt (Lithuania)
Пандемијата на вирусот КОВИД-19 ги начека неподготвени здравствените институции во светот. Со недоволна залиха на средства за дезинфекција и лична заштитна опрема, владите беа во паника од каде да набават доволна количина на заштитни опрема за да можат да ги заштитат граѓаните и здравствените работници во своите држави.
Директорот на Здравствениот дом Скопје, Виктор Исјановски раскажува дека не било лесно да се дојде до заштитна опрема.
„Најважно ми беше да најдам маски, особено за Првата помош чии што тимови се во првата брана на изложеност“, вели тој.
Исјановски бил задоволен кога стигнала пратката со 1,000 маски од брендот КН95, златниот стандард за маска која ги филтрира и најситните воздушни честитчки, меѓу кои и оние од коронавирусот. Маските пристигнале со сертификати со ознака CE – претпознатлив симбол за европски квалитет и потврда дека производот ги исполнува европските стандарди за квалитет. Ги набавиле од „Систина Фармација“.
ИРЛ испрати барања за пристап до информации од јавен карактер до 64 јавни здравствени установи, од кои 33 здравствени домови, 31 универзитетска клиника и до Јавната установа од областа на здравството за потребите на јавните здравствени установи универзитетски клиники, завод и ургентен центар и Министерството за здравство кое не одговори на нашето барање.
Барањата беа фокусирани со цел тимот на новинари да може да лоцира кои се производителите на личната заштитна опрема која ја користат здравствените работници во јавните здравствени установи.
Во предвидениот рок од 20 дена за одговор на овие барања добивме вкупно 34 одговори од здравствените установи. Поради фактот што во почетокот на пандемијата голем број од ЈЗУ се соочиле со недостаток на лична заштитна опрема, голем дел гледале само да добијат некаква заштитна опрема со која ќе можат да ги заштитат здравствените работници. Не се барале сертификати кои го докажуваат квалитетот на опремата, а ретко кој барал и исполнување на некаков стандард.
„Бевме принудени да набавиме лична заштитна опрема за вработените од добавувачите кои во моментот располагаа со количини и видови на заштитна опрема која ни беше неопходна за да ги заштитиме нашите здравствени работници и соработници кои се наоѓаат во првите редови во борбата со КОВИД-19. Поради итноста на состојбата со која се соочивме не побаравме сертификати бидејќи ни тврдеа дека ги имаат и може да ни ги достават во секое време“, ова е одговорот кој ИРЛ го доби од Здравствениот дом во Кичево.
Идентична била и ситуацијата во Здравствениот дом во Велес, во Ресен и во многу други установи. Речиси никој не барал сертификати за квалитет оти тие добивале документација од компаниите со одобренија за увоз од Агенцијата за лекови и медицински средства „МАЛМЕД“.
Она што набавувачите не го знаеле е дека „МАЛМЕД“, вусшност, не правеле никакви проверки за квалитет, а и немале надлежност да издаваат одобренија за увоз за заштитна опрема, туку само за медицински материјали и лекови.
„Немав во што да се сомневам, маските имаа и одобрение за увоз од Агенцијата за лекови и медицински средства МАЛМЕД. Ако МАЛМЕД дале одобрение за увоз, ние им веруваме на МАЛМЕД“, вели Исјановски во разговор со ИРЛ.
Истражувачката репротеска лабораторија заедно со партнерите од мрежата од Меѓународниот проект за известување за организиран криминал и корупција откриваат дека Европската канцеларија против измами води меѓународна истрага за вмешаните во бизнисот со заштитна опрема кои што ги фалсификувале или ги издавале овие сертификати.
Маските набавени од „Др. Пановски АД“, „Систина Фармација“ и „КМ Марјан“ се набавени од пет различни кинески фирми и истите имале лажни или невалидини сертификати. Истите биле дистрибуирани во дузина европски земји. Во секоја од нив, оние кои ги набавиле верувале дека тие се веродостојни. Истрагата во моментов не ја опфаќа Македонија.
Пановски и КМ Марјан со лажни и невалидни сертификати, а меѓу посредниците и вмешани во аферата „Телеком“
Една од фирмите чии сертификати се предмет на истрага во ЕУ е италијанската компанија за сертифицирање „Ente Certificazione Macchine (ECM)“. Сертификтите на маските увезени од „КМ Марјан“ и „Др Пановски“ ги имаат овие сертификати. Италијанската компанија, која е основана во 1999 година има дозвола за сертифицирање на индустриски машини, радио опрема, лифтови и медицинска опрема, но не и дозвола за сертифицирање на лична заштитна опрема.
Предупредување за ова дојде и од Американската агенција за храна и лекови, која ги предупреди институциите и граѓаните во Соединетите американски држави дека ЕЦМ не е овластено тело за издавање сертификати за лична заштитна опрема.
Репортерите на ОССРП успеаја да најдат докази дека иако оваа компанија во април годинава била официјално санкционирана од Италијанското акредитационо биро, продолжила со својата пракса да издава сертификати кои ги доведуваат во заблуда потрошувачите. За ова, имало и известување на веб страницата на Европската федерација за безбедност. Известувањата постојано се обновувале од ден на ден, со секој нов пронајден сертификат, а се чини дека македонските институции воопшто не ги следеле.
Дел од маските на „Др Пановски АД“ како и оние на „КМ Марјан“ добиле невалиден сертификат од италијанската фирма која што немала дозвола да ги издава. За истите, не може да се тврди дали се квалитетни или не, туку само дека фирмата која што ги сертифицирала немала таква надлежност.
„Маските стигнаа во нашата земја без никаков проблем и ги поминаа сите регулативи. Ние и самите ги користиме за заштита. Стоиме на располагање да го испитаме квалитетот на маските кои ги продаваме доколку ни посочите Вие, или било која институција, орган каде може да се направи контрола на квалитет. Доколку некако сме биле изманипулирани во некаков интернационален ланец, нашата компанија ќе преземе соодветни правни мерки“, велат од КМ Марјан.
Пановски набавил маски од друг производител кои имале невалидни и лажен сертификат. Маските биле од три различни кинески производители со сертификати од ЕЦМ, кај две од фирмите сертификатите биле само невалиди, а кај третата сертификатот бил фалсификуван. За оваа фирма американската Агенција за храна и лекови ја повлекла согласноста за упореба на овие маски.
Според процедурата посредникот го доставува сертификатот до македонската фирмата која ги купува маските.
Станува збор за компанија посредник од Германија која што кинеските маски им ги продала ним, а тие потоа на државните институции. „Deumak trading & consulting“ е фирма регистрирана во 2005 година во градот Штернберг. Основач на оваа фирма е Македонецот Беким Земоски кој од поранешниот разузнавач Слободан Богоевски во сведочењето во судот во Њујорк беше посочен како човекот кој ги трансферирал парите во случајот Маѓар – Телеком. Сега сопственици на оваа фирма се дваесет и еден годишниот Ален Земоски и дваесет годишната Лаура Земоска.
Во разговор со ИРЛ германската фирма тврди дека тие не знаеле дека овие сертификати се лажни или невалдини.
„Сертификтите ги обезбеди кинеската фирма, немавме причина да се сомневаме, а овие набавки беа направени во март кога беше тешко да се дојде од потребната заштитна опрема”, велат од „Деумак Трејдинг“.
Јован Пановски, директор во „Др Пановски АД“, вели дека одобрението од МАЛМЕД го добиле за 150.000 маски, а набавиле само 18-20.000 маски.
„Откако ја добивме првата испорака на маските кои ги порачавме од компанијата „Dongguang HuanGang technology“, поради лошата амбалажа ја стопиравме таа испорака на маските. Маските се набавени на крајот на март, голем дел се донирани, а веќе јавивме и кај оние кои ги купиле маските. Кажавме дека сертификатот кој е добиен од Кина, најверојатно е фалсификат“, вели Јован Пановски.
Пановски дел од овие маски ги продал во здравствените установи по цена од 150 денари без ДДВ за една маска.
Сертификатот на Систина потпишан од извесен Тоби без презиме
Од „Систина фармација“ велат дека воопшто не забележале дека нешто не е во ред со сертификатот, дури иако на него не пишува кому му е издаден. А овластеното лице кое е потпишано на сертификатот, нема ниту презиме.
„Нашите документи ги приложивме во МАЛМЕД и со нив добивме одобрение за увоз и ги увезовме маските. По ова немаше никаква причина ние да правиме дополнителна проверка на документите, кога веќе поминале во МАЛМЕД“, велат од „Систина Фармација“.
„Систина фармација“ маските ги увезла од „Унитекс Интл Форвардинг компанија регистрирана во Кина. На Здравствен дом Скопје им продала 1.000 маски за 312 денари без ДДВ за една маска.
Од почетокот на пандемијата, Европа стана преплавена од милиони парчиња од лажна, субстандардна или, пак неверификувана лична заштитна опрема, но и други медицински уреди како КОВИД тестови. Сето ова, според истражните европски органи со кои што OCCRP и партнерите стапија во контакт, може да ги загрози животите на оние кои ги користат.
МАЛМЕД паднати од Марс
Набавката на овие маски кои со невалидни сертификати биле внесени во нашата држава и притоа не биле самостојно тестирани од нашите институции не значи дека се неквалитетни или пак дека не ги исполнувааат стандардите, но гледајќи што се случувало во државите на ЕУ, секако дека постои ваков сомнеж. Во април холандските власти уапсиле човек кој наводно им продавал лажни и небезбедни маски на здравствените работници, а за опремата користел лажни сертификати од „EЦM“.
Дел од забуната која настанала во Македонија е сивата зона на надлежности на Агенцијата за лекови „МАЛМЕД“ и здравствените институции кои ги спроведувале набавки.
Новнинарите на ИРЛ беа на средба со директорката на агенцијата за лекови, Висара Риза. Таа на средбата посочи дека агенцијата не е надлежна да ги издава одобренијата за увоз за маски кои не се категоризирани во класа I медицински средства, односно маските КН95. Но, поради процедурална грешка во системот, вакви решенија биле издадени на веледрогериите кои аплицирале за одобрение во МАЛМЕД. Иако агенцијата не е надлежна и поради тоа не ја проверила документацијата.
Кога испративме официјални прашања до агенцијата за лекови, од таму се оградија од одговорноста, префрлајќи ја вината на Царинската Управа и Министерство за економија.
„Во врска со увозот на маските, тарифирањето на сите производи го врши Царинската Управа заедно со Министерство за економија и изготвува водич за царинење и истото не е во надлежност на Агенцијата за лекови и медицински средства. Агенцијата за лекови и медицински средства постапува согласно поднесените барања за увоз во ЕКСИМ едношалтерскиот царински систем“, се вели во одговорот на „МАЛМЕД“.
На прашањето зошто МАЛМЕД дава дозвола за увоз на маски КН95 кога не е надлежна за тоа, тие само повторно посочија дека се единствено надлежни за маски кои не се категоризирани во класа I медицински средства. И одбија да кажат зошто и покрај тоа издаваат одобренија за увоз.
ИРЛ испрати прашања и до Министерството за здравство, но од таму не добивме никаков одговор.
Според ова ниту една институција во државата не е надлежна да го провери квалитетот на овие маски и сертификатите кои доаѓаат со нив. Во европските држави самостојните тестирања за квалитет кои што се јавиле како потреба по написи во медиумите или пријави од корисници, токму институциите како „МАЛМЕД“ ја преземале обврската да го испитаат квалитето во соработка со други здравствени институции. На пример, во случајот со рапид тестовите за КОВИД кои даваат несигурни дијагнози, „МАЛМЕД“ иако беше во постојана комуникација со ИРЛ и партнерите, не презема никакви чекори да го провери квалитетот и веродостојноста, иако имаше податоци за можни злоупотреби. За разлика од Македонија, во Холандија, Шри Ланка, Германија, Италија и САД, ова се направи веднаш по објавувањето на меѓународнота приказна на која работеше ИРЛ со партнерите.
Потенцијални опасни маски, легално безвредни сертификати
Овие документи се продаваат од европски компании, меѓу нив и такви со долга историја во индустријата за безбедност на континентот. Тавките сертификати може да чинат и по десетици илјадници евра. Понекогаш, дури и оние кои ги купуваат се несвесни дека овие сертификати во реалноста немаат никаква легална вредност.
„Најголемата замка е што истите го прикажуваат знакот „CE“ или ултимативната асоцојација за потврден европски квалитет. Дури кога ќе стигнете до ситните букви ќе видите дека пишува дека истиот знак не значи одобрување на продуктот и не е наменет како задолжителен документ со правна вредност“, вели Дорте Кардел, консултант во областа од државата Данкса.
Мнозинстовото од овие документи низ цела Европа се издадени од италијанста фирма ЕЦМ од Болоња.
„Скоро сите во Кина кои произведуваат маски ја користат италијанската ЕЦМ. Тие не се валидни или невалидини, туку тие се пред-сертификати. Со цел да се добие реален сертификат, потребно е многу повеќе време, вели Јустас Версникас”, Генералниот директор на компанијата Деламод Балтикс од Литванија.
Во Литванија, војската која што ги користеше нивните маски ги откажа сите набавки откако фотографиите на репортерите кои им беа доставени со нашите прашања покажаа дека не станува збор за пред-сертификат туку тие имаат ЦЕ лого испринтано на нив кое што ги идентификува како тело кое издало реален сертификат. ЕЦМ јавно изјави дека нивниот ЦЕ код не бил прописно поставен на одреден марки.
Во Шведска, државата направи независни тестирања на КН95 маските кои што го преплавија европскиот пазар, како и на други заштитни средства. Целта беше да се докаже дали истите го загрозуваат јавното здравје. Тие открија дека овие маски не ги исполнуваат минималните стандарди за филтрација на честички и целосниот квалитет во повеќе од половина од произвоите на тамошниот пазар.
ОЛАФ повлече повеќе од половина од ваквите производи, истрагата уште трае
„Европската Ангеција против измами ОЛАФ, како и националните истражни институции од земјите членки на ЕУ во моментов ги истражуваат лажните сертификати“, вели директорот на ОЛАФ, Виле Итала.
Милиони маски придружувани од вакви сертификати веќе се запленети во дел од ЕУ земјите.
„Продуктите кои се придружувани од лажни сертификати можат да бидат неефикасни па дури и погубни за здравјето. Тоа не ги загрижува само индивидкувалните корисници, туку и институциите во здравството и домовите за нега на стари и болни лица кои често ги гледаме како примарни добавувачи“, вели директорот на ОЛАФ.
Коцкање со животи
Во коренот на проблемот е судирот на комплексните ЕУ регулативи за безбедност и здравје со неочекуваната глобална здравствена криза.
Според ЕУ правилата, респираторните маски и друга опрема за заштита мора да исполни одредени строги станарди. Истите се верификуваат од приватни компании со дозвола од Европската комисија чиј што мандат е да ги надгледуват овие продукти кои влегуваат на европскиот пазар.
Но, кога пандемијата ја пресретна Европа, многу од набавките се правеа од лица и институции кои немаат никакво исксутво во набавки на вакви производи и многу мало познавање на сложената европска регулатива. Па така, се купуваа и маски кои не се медицински, туку индуструски и се користат во тешката индустрија каде што се шират отровни воздушни честички.
„Како што може да претпоставите, секој кој што сакаше да заработи набрзина ја зграпчи можноста, па така од средината на март наваму, бројот на примери и поплаки кои ги добивавме од парнтерските институции низ земјите во Европа едноставно стана лудо”, вели Хенк Ванхојте, генерален секретар на Европската федерација за безбедност (ЕФБ), европско тело коие што ги претставува компаниите кои произведуваат, увезуваат и дистрибуираат заштитна опрема.
Според Ванхојте, сето ова доведе до тоа институциите да набавуваат продукти со фалсификувани документи. Од почетокот на пандемијата ЕФБ објавува листа на компании за кои што се верува дека користеле спорни сертификати.
Сето ова не значи дека секоја ваква опрема е со дефекти. Во одредени случаи, производителите несвесно ги земале сертификатите и непотребната документација иако истите и без нив ќе ги поминеле тестовите за безебсност и квалитет.
Но, во Македонија никој не тестира ниту проверува квалитет.
Сертфикати на КН95 маските кои ги увезле „Систина Фармација“, „Др Пановски АД“ и „КМ Марјан“
„Dongguan HuaGang Communication Technology Co., Ltd.“ – Увозник: „Др Пановски АД“
„Qingdao Schmiel Medical Equipment Co. Ltd.,“ – Увозник: „Др Пановски АД“
„Dongguan Zmiao Health Technology Co., Ltd“ – Увозник: „Др Пановски АД“
„Unitex INTL Forwarding LTD“ – Увозник: „Систина Фармација“
„Chang Zhou Tiantian Ai Medical Device“ – Увозник: „КМ Марјан“
Интернационлна сторија
#CertifiedFakes
