Реката Вардар, долга 388 километри од кои 76 се наоѓаат во Грција, и за двете земји претставува значаен извор на вода за пиење и вода за наводнување. За заедничката река и двете земји се одговорни за еколошките проблеми, секоја од државите со различен степен на одговорност.
Известуваат: Лила Караташева, Сашка Цветковска, Давид Илиевски, Тасос Телоглу, Софија Кристофориду; Илустрација: Лука Блажев
Истражувањето во Македонија откри хаос во ингеренциите на институциите, намерно невнимание, целосен неуспех на постоечките механизми за заштита на водите и злоупотреба на европските фондови наменети за заштита на реката. Во Грција, иако хемикалиите се во границите на ЕУ, еколошката состојба на реката е лоша, слаба или умерена. Поради недостаток на сигурни мерења, главно во Македонија, не може целосно да се одреди степенот на загаденост, со што се отежнува одржувањето на заедничката река во живот. Со оглед на тоа што Вардар, или во Грција позната како Аксиос, е најважната река во Македонија и една од главните реки во Грција, од заеднички интерес на двете земји е да имаат ефективно управување со реките со цел да се заштити.
Не можат многу луѓе да кажат дека се родени во река. Мајката на Никола Стојановски, Петра, го роди синот во реката Вардар додека работела во градината. Во почетокот на 20 век, за многу жители на градот Скопје кои живееле покрај реката Вардар, сè уште било вообичаено да обработуваат сопствени градини и овоштарници на бреговите на реката, а често и на малите островчиња на самата река.
Попладнето на 17 мај 1937 година додека помагала во градината, неговата мајка добила контракции. „За неполни 10 минути додека мајка ми лежела во плитките води на реката, брзо и лесно сум се родил јас“, раскажува 87-годишниот Стојановски. Него и неговото семејство го врзуваат многу радосни спомени со реката Вардар. Со татко му и дедо му тогаш и рибареле во реката.
„Со дедо ми ловевме риби и ракови. Мајка ми готвеше риба секој ден. Моите деца пливаа во оваа река, имаше десетици градски плажи. Реката беше чиста сина, полна и богата“, се сеќава Стојановски. „Сега смрди. Многу смрди“, додава тој. Стојановски сè уште живее покрај реката во Скопје, но неговата стара куќа стана жртва на брзата урбана трансформација на градот и денес е повеќекатница.
Реката, која некогаш симболизираше просперитет и плодност, денес служи како неофицијална депонија за отпад во градот. Изметот што го произведуваат околу 200 илјади домаќинства во Скопје и околината, се исфрла директно во водата. Една обиколка по течението на Вардар е доволна за да се заклучи колкав е еколошкиот проблем – „автентичниот декор“ на реката го чинат илјадници пластични шишиња, остатотоци од мрши од животни, градежен отпад, телевизори, фрижидери, каучи. Во близина на реката има безброј диви депонии за отпад.
„Луѓето мислат дека отпадот ќе исплива во Егејското Море, еколошката култура е на многу ниско ниво“, на шега коментираат жители на Скопје.
Центарот за јавно здравје во Македонија им забранува на граѓаните да ја користат водата за пливање, наводнување, риболов, пиење, па дури и дишење во близина на реката за време на топлите летни денови кога испарувањата се високи.
Со оглед на тоа што Вардар е најважната река во Македонија и една од главните реки во Грција, од заеднички интерес на двете земји е да имаат ефективно управување со реката со цел да ја заштитат. Тоа силно зависи од достапноста на редовно прибирани и веродостојни податоци кои ќе им бидат патоказ на оние кои треба да носат одлуки. Пребарувајќи низ јавно достапните податоци, тимот новинари на ИРЛ ги анализираше домашните и европските директиви и мапираше дел од загадувачите. Истражувањата покажуваат дека во Македонија нема веродостојни податоци, додека на двете земји им недостасуваат финансиски и човечки ресурси и соодветна опрема за мерење на загадувањето во полн обем. Проблемот е далеку подраматичен во Македонија каде се наоѓа 80 отсто од реката Вардар.
Неупотреблива река
Според официјалните податоци на Центарот за јавно здравје во Македонија, загаденоста во скопскиот регион на реката Вардар е алармантна.
„Реката е речиси на работ на биолошка смрт“, вели доктор Љупчо Костадиновски, кој е раководител на одделението за хигиена во Центарот за јавно здравје – институција со мисија да ја следи, истражува и проучува здравствената состојба на населението и влијанието на животната средина врз здравјето.
Скопје е еден од ретките главни градови во Европа кој нема пречистителна станица за отпадни води и тоа во голема мера придонесува за проблемот – сиот измет и индустриски отпад слободно да завршат во реката.
Еднаш во месецот, Центарот за јавно здравје прави хемиски и бактериолошки испитувања на водата за пиење и капење. Резултатите покажуваат дека бактериолошкото загадување на реката Вардар е четврта категорија, додека хемиското загадување е петта категорија.
„Тоа е максимално загадување на водата. Иако е неисправна, луѓето ја користат оваа вода за наводнување. Имаме проблеми и со инспекцијата од различни општини, никој ништо не контролира“, вели Костадиновски и додава дека зелените пазари во Скопје се преполни со зеленчук одгледуван во скопските села кои ја користат реката како единствен извор за наводнување.
Сепак, преку анализите Центарот за јавно здравје ја испитува загаденоста на Вардар само на површинскиот слој на реката. Голем дел од „здравјето“ на реката останува мистерија.
Воопшто не може да се утврди Хемискиот статус на реката Вардар
Во Македонија, Управата за хидрометеоролошки работи (УХМР) има задача да го испитува квалитетот на водата на реката Вардар. За разлика од Центарот за јавно здравје, оваа институција го тестира количеството на хемиски и биолошки парамтери во водата и го одредува еколошкиот статус на реката.
Сепак, поради ограничени ресурси УХМР се соочува со предизвици во спроведувањето на европските регулативи за процена на биолошкиот и хемискиот статус на реката.
Од 2000 година, институцијата е ограничена и оневозможена точно да го утврди загадувањето на реките. Во моментов, УХМР тестира само ограничен број на тешки метали и три биолошки параметри. Поради тоа, хемискиот статус на реката е неодреден. Дополнително, пестицидите, антибиотиците и другите хемиски супстанции од отпадните води на големите индустриски капацитети не можат да се тестираат во лабораториите на УХМР.
Шерибан Рамани, раководителка на одделот за квалитет на вода во УХМР, посочи два неуспешни обиди во 2022 и 2023 година да се набави опрема за тестирање на пестициди. Но, и двата обиди не успеале затоа што понудувачите не ги исполниле условите на тендерот. Рамани објаснува дека и покрај тоа што државата ги усогласува законите и регулативите за мониторинг на квалитетот на реките со директивите на ЕУ, значителни делови остануваат неприменети поради скромните ресурси и недостаток на политичка волја.
Неможноста на УХМР да го процени хемискиот статус на реката остава критична празнина во целосното одредување на квалитетот на водата, особено затоа што големите загадувачи, како што се големите компании, повремено испуштаат отпадни води во реката.
И покрај децениската тревога што ја кренаа професионалци од двете институции, состојбата на реката и понатаму е страшна. Јавниот бес, често изразен на социјалните мрежи и преку протести, ја одразува фрустрацијата на граѓаните поради еколошките криминали. Меѓутоа, во држава која повеќе од две децении се измачува со популистичко и корумпирано владеење гласот на граѓаните честопати не е слушнат.
Европски пари во залуден обид да се спаси реката
Изградбата на пречистителната станица за отпадни води во Скопје, која локалното население ја смета за клучна, останува незавршена поради негрижа и невнимание од страна на оние кои ги водат институциите. Овој неуспех ја загрозува европската помош и заеми во износ од 206 милиони евра наменети за изградба на пречистителна станица.
Ветувањето дека Скопје ќе ја добие потребната пречистителна станица за решавање на загадувањето на реката Вардар датира од 2004 година. Повеќе од две децении Градот Скопје и државата се обиуваат да обезбедат пари со кои ќе може да се изгради пречистителната станица. Во 2019 година Владата доби заем во вредност од 136 милиони евра од Европската инвестициска банка (ЕИБ) и Европската банка за обнова и Развојна (ЕБОР). Дополнително, неповратна финансиска помош во износ од 69,8 милиони евра додели и Европската Унија преку инвестициска рамка за Западен Балкан.
И покрај финансиската помош, реализацијата на проектот во Скопје претрпе финансиски предизвици, политички пресметки, скандали и бирократски сложености.
Примарната пречка за напредокот беше конфликтот на личните интереси, што доведе до откажување и одложување на изградбата на пречистителната станица. Градот Скопје го иницираше проектот, а јавното претпријатие Водовод и канализација беше задолжено да избире фирма која ќе го реализира проектот. Меѓутоа, политиката ги искомплицира работите. Златко Перински беше назначен како директор на Водовод и канализација во декември 2021 година откако градоначалничката Данела Арсовска доби поддршка од политичката партија ВМРО – ДПМНЕ. Неговиот мандат траеше помалку од една година. Се соочи со обвинувања за фаворизирање на понудувачи за изградба на пречистителната станица и беше разрешен во септември 2022 година.
Тензиите ескалираа. Следеа скандали, па дури и разидинувањето на градоначалничката Данела Арсовска со ВМРО – ДПМНЕ не го смири судирот. Европските банки, загрижени за влијанието од одложувањата на проектот, побараа да прекинат политичките конфликти.
Пред меѓународната помош, Македонија имаше минимален третман на отпадните води, но по изградбата на пречестителни станици низ повеќе градови во државата, покриеноста се прошири на околу 25 отсто од населението. Во најголем дел, напорите за спас на реката беа грижа на европските даночни обврзници. Нивните средства беа потрошени за изградба на пречистителни станици за пречистување на отпадните води. Репортерите на ИРЛ и Инсајт Стори од Грција открија дека од 23 станици за пречистување на отпадните води во Македонија функционираат само 16. Повеќето од нив се соочуваат со проблеми поврзани со високите сметки за струја, недостиг на кадар и застареност на деловите во пречистителните станици кои имаат гаранција од само пет години.
Загадена вода – загадена земја – загадена храна
Гевгелија е последниот град во Македонија низ кој минува реката Вардар пред да се влее во Егејското море. Пречестителната станица во Гевгелија беше трилатерален проект поддржан од Македонија, од грчката и швајцарската влада. Изградбата чинеше 10,6 милиони евра и беше пуштена во употреба во 2018 година.
Истата година, општина Гевгелија заедно со Јавното претпријатие „Комуналец“ од Гевгелија, општините Пеонија и Халкидона од Грција и грчкиот универзитет Аристотел во Солун учествуваа во прекуграничен истражувачки проект наречен „Аква-М 2“ со буџет од 1,5 милиони евра. Целта на проектот беше да се следи квалитетот на површинските води во Вардар и да се зајакне соработката помеѓу двете држави. Во рамки на проектот требаше да се воспостави и мрежа за заедничко управување со квалитетот на водата.
За потребите на овој проект беа направени испитувања на речните води од двете страни на границата. Резултатите од тестовите што општина Гевгелија ги објави во 2021 година покажуваат дека пестицидите се најголема закана за реката. Со помош на мерењата е утврдено присуство на околу 300 соединенија на различни пестициди во водите на Вардар. По завршувањето на проектот, опремата која е набавена со средства од ЕУ веќе не се користи. Стои во пречестителната станица во Гевгелија. Во општината и во ЈП „Комуналец“ Гевгелија, нема обучен и квалификуван кадар којзнаекако да ја користи.
Професорот Илија Каров, кој е пензиониран професор по фитопатологија и прв декан на Земјоделскиот факултет во Штип, објаснува дека пестицидите во Вардар не се закана само за реката туку и за луѓето. Голем дел од земјоделските површини се наводнуваат со водите од Вардар кои се загадени и на тој начин пестицидите преку храната се враќаат кај луѓето.
„Со загадувањето на која било река и со повторното користење на тие загадени води, ние самите си штетиме и последиците се огромни со појава на канцерогени заболувања, најмногу во органите за дишење“, објаснува за ИРЛ, професорот Каров.
Преку границата
И додека Општина Гевгелија не ја користи опремата купена од проектот „Аква М-2“, на само десет километри од македонско – грчката граница, во општина Пеонија сè уште се испитува квалитетот на водата со помош на опремата која е набавена од истиот проект.
Според Марија Ефтимиу, која работи во хемиското одделение на Општинското претпријатие за водовод и канализација на Пеонија, сите мерења на квалитетот на водата од Вардар биле во границите на ЕУ. „Ја проучувавме варијабилноста во зависност од сезоната и не најдовме значителни варијации“, вели таа. По завршувањето на проектот, опремата е искористена за следење на квалитетот на водата за пиење во водоводната мрежа на општината.
„Ние пумпаме вода подлабоко од реката и нашите анализи покажуваат дека подземните води не се загадени во Аксиос (Вардар). Водата е за пиење и затоа ја снабдуваме водоводната мрежата со оваа вода“, вели Триантафилос Налбантис, советник и директор на општинскиот водовод во Пеонија.
Со финансирање од истиот проект, Универзитетот „Аристотел“ од Солун ја доби најсовремената опрема која се користеше за пребарување не само за супстанции наведени во приоритетната листа на ЕУ за набљудување, туку и за многу други. „Се фокусиравме главно на соединенијата на списокот за набљудување, но, се обидовме да провериме повеќе од 600 соединенија“, вели Димитра Ламбропулу, професор по хемија на Универзитетот Аристотел и научен водач на проектот „Аква М-2“.
Земени се примероци и од македонскиот и од грчкиот дел на реката. Анализата идентификуваше фармацевтски производи (антибиотици кои се користат за човечка употреба и антибиотици за животни), пестициди и индустриски хемикалии. „Концентрациите на овие соединенија се движеа на нивоа кои сеслични на оние откриени во водните тела на другите земји на ЕУ“, рече професорката Лампропулу. Антибиотиците се силен показател за присуство на урбани отпадни води во реката.
Професорката Ламбропулу вели дека сегашните пречистителни станици за отпадни води не можат да отстранат 100 проценти од соединенијата. Згора на тоа, непречистената отпадна вода исто така завршува во реката, или поради тоа што не постојат пречистителни станици или затоа што тие не работат правилно.
Проблемот со малиот број на функционални пречистителни станици низ Македонија, го следи и Владата на Грција.
„Ние не се занимаваме само со нашите проблеми туку и со проблемите на нашите соседи. Не тврдам дека во Грција сите пречистителни станици функционираат совршено, но во Македонија проблемите се многу поинтензивни“, вели Петрос Варелидис, Генерален секретар за води во Министерството за животна средина и енергетика. „Хемикалиите и вештачките ѓубрива од нивите завршуваат во реката, а веројатно и секое индустриско загадување, како и урбаната канализација. Очигледно, би било многу подобро да има пречистителна станица во Скопје“, додава тој.
Тренд на бавно подобрување
Освен „Aква-М-2“, кој беше еднократен истражувачки проект, Грција редовно ја набљудува реката Вардар од 2009 година и ги објавува резултатите во Националната мрежа за мониторинг на води. Грција зема примероци секој мај, октомври и декември за да го одреди хемискиот статус на водата во реката.
„Во минатото имавме мали надминувања – еднаш жива, еднаш олово, тоа е индустриско загадување и два пати ѓубрива. Ако го погледнете во период од 20 години, ќе видиме тренд на подобрување, мало, бавно, но стабилно подобрување. Во последните пет години, сите мерења на сите супстанции се под границите на ЕУ“, вели генералниот секретар за води во Министерството за животна средина и енергетика, Петрос Варелидис.
Тимот на новинари од Инсајд стори и ИРЛ имаше пристап до резултатите од мерењата на седум пречистителни станици долж Вардар во Грција. До 2018 година, мерната станица Евзони, лоцирана близу границата, покажала умерен еколошки статус на реката, но биле откриени концентрации на остатоци од индустриска преработка и фосфор и азот од употреба на ѓубрива. Помеѓу 2018 и 2022 година, квалитетот на водата во Вардар е добар на шест станици, освен на онаа во Евзони која покажала надминување на флуорантен (супстанција која се користи во производството на агрохемикалии, бои и фармацевтски производи).
Споредбата на целокупната ситуација (хемиска и еколошка) помеѓу првата и нацртот на втората ревизија на Планот за управување со речниот слив, реката Вардар покажа стабилност. Од 35 поединечни водни тела на кои е поделен Вардар, оние во добра состојба се намалени од 18 на 16, но во исто време оние со умерен статус се зголемени од 9 на 12.
Зошто биомаркерите се важни
Водата од реката постојано тече и секое загадување може да се распрсне, но остава неизбришлива трага на живите организми на екосистемот; флората и фауната на коритото на реката, како и рибите. Поради оваа причина, додека на почетокот мерењата на квалитетот на површинските води се однесуваа само на присуството на хемиски соединенија, ЕУ постепено посочуваше дека треба да се испитуваат и еколошките показатели за да се одрази реалната состојба на реката. Според новите европски регулативи, доколку еколошките показатели не се добри, статусот на реката се класифицира како „помалку од добар“ или „лош“.
„Тешко е да се забележи интензитетот на штетата што е завршена,“ вели д-р Стаматис Зогарис, главен истражувач во Грчкиот центар за морски истражувања. Тој објаснува дека „загадувањето може да трае само неколку часа или неколку дена“ затоа што во големите количини вода загдувањето лесно се распространува и брзо стигнува до морето. „Потребна ви е сеопфатна дијагноза базирана и на биологија и на подлабока работа,“ вели Зогарис.
Тој ги координира научните тимови кои ги следат еколошките параметри на реката Вардар во Грција. „Од почетокот на мониторингот имаме резулатати кои се под просекот. Тоа се лоши, услови. Овој статус го забележавме на сите мерни станици, од границата со Македонија до Јонско море,“ вели Зогарис.
Вретенар исчезна, а исто така и меандрите
Професорот Зогарис има напишано монографија за слатководните риби во Грција. „Рибите секако се многу добри показатели за загадувањето и промената на речните екосистеми“, вели тој. Во текот на годините кога Грција систематски го надгледуваше Вардар, изумреа некои видови риби. „Исто така, изгубивме вид на дното наречен Вретенар ендемичен вид на сливот на реката Вардар кој го немаше никаде во светот. Овој вид исчезна и во Грција и повеќе не постои во главниот тек и во средниот тек на Северна Македонија“, истакнува Зогарис.
Вретенар не е единствениот вид на риба кој исчезна. Помеѓу 1929 и 1936 година, делтата на реката ја промени својата морфологија. Јаничкото езеро се исцеди, а реката Вардар го поместо природниот тек за да не го затне Солунското пристаниште со талог. Регионалните власти во Грција планира уште еден проект за реставрација на вливот на Вардар за да не се намали длабочината на Термајскиот залив во Солун. Меѓутоа, проектите што ја менуваат морфологијата на реката и ги елиминираат нејзините меандри имаат големо влијание врз нејзината еколошка состојба и исто така го загрозуваат нејзиниот механизам за „самочистење“. „Пребрежните шуми и мочуришта на реката, како и островите, делуваат како филтри, какоалатки за самочистење на реката. Ако овие структури беа поставени, тоа ќе имаше позитивно влијание врз прочистување на реката“, вели Зогарис.
„Битката“ за вода
„Битката“ за вода на грчка територија започнува од местото на браната кај Елеуса. Водата се користи за производство на струја од хидроцентралата, но и за наводнување на рамнината во регионот, каде што се произведува 80 проценти од грчкиот ориз. „85 проценти од загадувањето во сливот на реката Вардар, е од земјоделството“, вели Јоргос Залидис, професор по земјоделство на Универзитетот Аристотел во Солун и директор на Интербалканскиот центар за животна средина, кој вршел мерења во браната Елеуса во период од 2010 до 2017 година.
Институтот за почва и водни ресурси на Грчката земјоделска организација го мери протокот на реката Вардар на влезот во Грција, а потоа во Прохома, околу 25 километри јужно од Поликастро.
„Споредувањето на мерењата на двете станици открива разлика во протокот, поради неконтролираното повлекување вода. Годинава немаше таков проблем, но со текот на времето има проблеми со количината. Некогаш во текот на летото реката нема ни пет кубни метри во секунда, што е еколошки проток. Тој е речиси нула“, вели д-р Вангелис Хациџанакис, директор за истражување на Институтот за почва и водни ресурси. Според него, најголем проблем е што земјоделците користат прекумерни количини вода за одгледување ориз.
Професорот Стаматис Зогарис од грчкиот центар за морски истражувања вели дека неконтролираното повлекување вода од Вардар има цена „Ова секако има сериозни последици, не само затоа што има малку вода, малку простор за живот на животните и растенијата во реката, туку и затоа што ефектите од другите притисоци врз екосистемот енормно се зголемуваат“.
Земјоделците од Грција не сметаат дека наводнувањето на оризовите полиња е најголем проблем за недостатокот на вода во реката Вардар.
„Кога станува збор за количината на вода, работата на хидроцентралата ТЕРНА Енерџи СА игра важна улога во флуктуациите, која во зависност од потребите ќе ја пушти водата да тече низводно или ќе ја чува за користење за производство на електрична енергија.“, вели Христос Ганцарас, претседател на земјоделската задруга во градот Халастра.
Земјоделците секое лето подигнуваат вештачка тумба на местото каде што Вардар се стеснува за да го подигнат нивото на реката и полесно да црпат вода за нивите. Но, водата треба да биде доволна за сите – и за земјоделците и за фламингото и другите птици кои живеат во делтата.
Редок екосистем во неволја
Областа на делтата Вардар е од глобално орнитолошко значење. Речиси 300 видови птици се регистрирани во областа; тоа е 66% од досега забележаните видови во Грција, од кои 106 се гнездат таму. Делтата е дом и на значаен вид на ретки птици, како што се сребрениот пеликан, авоцетот, лимозата, ноќницата, црноглавиот галеб и лунката, остригите и морскиот чорбаџија. Бидејќи се наоѓа на еден од главните европски коридори за миграција, илјадници птици застануваат неколку дена во мочуриштето за да се хранат, додека значителен број водни птици се собираат во зима.
Со климатските промени, намалените врнежи и интензивното наводнување, снабдувањето со вода се намалува и затоа се зголемува концентрацијата на соли во реката. Кога птиците ја пијат оваа солена концентрирана вода, тоа влијае на нивните тела и има верижен ефект врз екосистемот во делтата на реката. „Во устието на Вардар мора да има одредена количина на вода дефинирана како еколошко ниво, за да се обезбеди дека птиците можат да живеат таму. Овде најчесто нивото на реката е задовително, но во случаи на суша, нивото на реката е загрозено“, вели Лиа Пападрага, која работи во јавната агенција задолжена за заштита на локалниот екосистем во Грција.
Слатката вода на реката е неопходна и за одгледувачите на школки во регионот Термаикос, каде што се произведуваат речиси 90 проценти од грчките школки, кои главно се извезуваат во Италија и Франција. „Заливот Термаикос е затворен и во текот на летото, кога температурите се многу високи, ни треба дури и еден кубен метар вода што се спушта по реката, бидејќи ако школката нема соленкава вода, не расте.“, вели Христос Понтикас, одгледувач на школки лоциран во областа Кимина, на делтата Вардар.
Македонија и Грција го делат Вардар и двете земји се одговорни за еколошките проблеми на реката. Разликата е во тоа што Грција е обврзана да ја почитува европската рамка и редовно да ја следи состојбата на реката, додека Македонија сè уште се бори да ја постави инфраструктурата која е потребна за да се третираат отпадните води и и да се оспособат лабораториите за мерење на загадувањето. И покрај испуштањето отпадни води и недостатокот на контроли во Македонија, Вардар покажува уникатна издржливост. Богатиот екосистем на реката сè уште е жив, но зголемените антропогени притисоци во услови на климатски промени создаваат нови предизвици.
