Земјите ширум светот по пандемијата се соочија со нова криза – енергетската. Таа најсилно го погоди стандардот на сиромашните држави. Македонија не беше исклучок. Нејзините граѓани и денеска се соочуваат со последиците од вртоглавиот раст на основните животни трошоци предизвикан од растот на цените на енергенсите. Но, она што за едни претставувало криза, за други претставувало предност. ИРЛ открива како јавни службеници во кризата виделе можност за профит преку сомнителни набавки за потребите на термоелектраните на јаглен во Битола и Осломеј.
Известуваат:Маја Јовановска и Бојан Стојановски/Редактура:Иван Блажевски/Илустрација: Лука Блажев
Кариерата на велешанката Маја Јорданова им се спротиставува на сите стереотипи за македонскиот јавен службеник: Мрзелив, неспособен и недоволно вреден за приватниот сектор.
Од денот на нејзиното вработување во декември 2020 година во А.Д. Пошта таа напредувала три пати. Нејзините дневни обврски во државното претпријатие вклучувале разнесување на пошта, работа на шалтер и најпосле – канцелариска работа како соработник за услуги од платен промет и банкарски услуги. Но, таа е и поприлично богата. Во овие три години станала милионер.
Но, тоа не се должи на брзиот напредок во ова државно претпријатие кое работи со загуба и каде нејзината месечна плата се движи помеѓу 400 и 500 евра. Јорданова од 2017 година води и успешен бизнис како увозник на специјални хемикалии кои се користат при производството на струја од јаглен, а помагаат да се ублажат и штетите од аерозагадувањето. Преку нејзината компанија „Браинкоде“ таа набави адитиви против создавање згура и троска во енергетските капацитети РЕК Битола и ТЕЦ Осломеј кои произведуваат струја преку согорување нискокалоричен јаглен.
Енергетската криза донесе нов предизвик – да се стават во полн капацитет половина век старите термоцентрали на јаглен РЕК Битола и ТЕЦ Осломеј во Кичево. Овие два комбинати работат преку согорување увозен нискокалорочен лигнит кој се меша со мазут. Таквиот процес доведува до испади во блоковите, а клучно е што негативно влијае и на животната средина и воздухот.
Енергетска стабилност преку стари централи
За да се ублажи проблемот со испадите, државното претпријатие Електрани на Северна Македонија (А.Д. ЕСМ) во 2023 година одлучи за првпат да набави специјален адитив против создавање на згура и троска во котлите во Битола и Кичево. На тој начин требало да ги подобри и еколошките перформанси на централите кои преку комбинираниот процес на согорување јаглен и мазут го загадуваат воздухот.
На два посебни тендери кои беа распишани во различни месеци, како единствен понудувач се јавила дотогаш непознатата домашна фирма регистрирана во Скопје по име „Браинкоде“. Пред да влезе во игра за милионски тендери таа работела со трговија на канцелариски материјали. Во 2022 година започнува да соработува со државната ЕСМ кога за 20 илјади евра им продава навртки.
Меѓутоа во јануари 2023 година „Браинкоде“ се пререгистрирала, па од трговија со канцелариски материјали станала фирма за увоз на големо на хемиски производи. Во текот на октомври, ноември и декември истата година таа добила три тендери од ЕСМ за набавка на адитиви од Италија – сите заедно околу 6,5 милиони евра.
Првите сомнежи дека зад овие тендери можеби се крие евентуална злоупотреба ги отвори самата тендерска документација за нив. Таа предвидува за набавките да може да се натпреваруваат и фирми што немаат претходно искуство во трговијата со хемиски производи.
Сабина Факиќ од Центарот за граѓански комуникации во Скопје, чијшто фокус на работа се јавните набавки, коментираше за ИРЛ дека во овој случај критериумите за учество во јавната набавка се чини дека биле прилагодени за „Браинкоде“ да може да влезе во друштвото на компании кои соработуваат со ЕСМ, иако нема искуство во бизнисот со хемиски производи.
„Доколку овие факти ги поврземе со пререгистацијата што фирмата ‘Браинкоде’ ја направила во јануари можеме да се сомневаме дека условите во тендерската документација се прилагодени на оваа фирма, односно овозможено ѝ е без претходно искуство во областа да го добие тендерот“, вели Факиќ.
Различни цени за адитивот
Истражувањето на ИРЛ се фокусираше во две насоки: Во првата баравме конкретни докази кои упатуваат на евентуална злоупотреба на државниот буџет на Македонија. Втората насока беше да откриеме дали високопозиционирани лица во власта можеби ѝ овозможиле на Маја Јорданова да добие пристап до милионските тендери на ЕСМ.
Повеќе од два месеца ИРЛ заедно со партнерски организации од Европа, дел од Меѓународниот проект за меѓународно истражување на случаи за организиран криминал и корупција (OCCRP), се обидуваше да дознае која е пазарната цена на купените хемикалии. Иницијалниот сомнеж дојде од компании од регионот кои ни посочија дека цената на продадените адитиви е енормно повисока од пазарната.
„Браинкоде“ производот го купила од италијанската фирма „Аквафлекс“ од Милано. Сакавме да знаеме по која цена и колкава е потенцијалната заработка од двата тендера.
Од А.Д. ЕСМ објаснуваа дека пред тендерите го истражувале пазарот во соседството. Врз основа на искуства собрани од термоцентрали во регионот ја формирале и цената која потоа требало да се плати за адитивот.
Но, наша партнерска организација од Италија испрати барање за понуда до „Аквафлекс“ за истите хемиски производи кои се дел од договорот меѓу „Браинкоде“ и ЕСМ. Побаравме понуда со цени по килограм за двата адитиви набавени за ТЕЦ Осломеј и РЕК Битола.
Документите до кои дојде ИРЛ покажаа дека „Браинкоде“ на ЕСМ му ги продала адитивите по многу повисоки цени од оние кои се нудат на пазарот.
За адитивот со сериски број RPT 601 набавен за РЕК Битола, „Аквафлекс“ на нашата партнерска организација од Италија ѝ понуди цена од 5,03 евра по килограм. ЕСМ го платила по 18,57 евра за килограм. Разликата во цената за целата набавена количина од 190 тони е 2,6 милиони евра.
За адитивот со сериски број RPT 602 набавен за ТЕЦ Осломеј „Аквафлекс“ понуди цена од 5,57 евра по килограм. ЕСМ го платила 16,26 евра по килограм. Разликата во цената за целата набавена количина од 120 тони е 1,3 милиони евра.
Доколку државната компанија ЕСМ ги набавела овие адитиви по цената којашто преку своите партнери од Италија ја доби ИРЛ, ќе се потрошеле речиси четири милиони евра помалку.
Откако ја добивме ваквата пресметка испративме прашања до Маја Јорданова од „Браинкоде“ за да ни објасни како била формирана конечната цена во договорите за набавките на ЕСМ.
„Цената е реална“, рече Јорданова за ИРЛ и додаде дека станува збор за квалитетен адитив, за многу сложен систем и софтвер за инсталација.Тврдеше дека не се можни толкави разлики во цените. Дури нѐ повика да направиме увид во документите од тендерската документација во нејзината компанија.
Но, нашиот обид во следните денови да договориме средба со неа остана безуспешен. Наместо средба со Јорданова, нѐ контактираше адвокат кој бил ангажиран да ја застапува фирмата „Браинкоде“ и преку кој понатаму треба да оди секоја комуникација.
ЕСМ: На цената влијаеја пумпите и сензорите потребни за адитивот
Кусото објаснување на сопственичката на „Браинкоде“ дека софтверот и потребните пумпи за аплицирање на адитивиот влијаеле на конечната цена на тендерот, се повтори генерално и во одговорот што до ИРЛ го испрати и ЕСМ.
И од државните електрани посочија дека токму на цената влијаеле системот за дозирање и мониторинг. Дел од прашањата ИРЛ ги испрати директно до директорот на ЕСМ Васко Стефанов, но тој одлучи комуникацијата да се одвива преку прес – службата на државната компанија.
„Системот е составен од пумпи за дозирање и пумпи за претовар, контролер, сензори за движење на јагленот по траките, вентили и систем од цевки преку кој се аплицира адитивот, како и софтвер и инсталирање на системот,“ пишуваше во одговорот кој ни го испратија од ЕСМ.
По ова, ИРЛ провери колку би чинел ваквиот систем за двете термоелектрани РЕК Битола и ТЕЦ Осломеј. Стапивме во контакт со македонска компанија која е во бизнисот со хемиски производи.
Таа, водејќи се од техничката спецификација во тендерите за адитивите, побара понуда од фирми производители од регионот. Според понудата што ја доби, а во која освен целиот систем за аплицирање на адитивот е пресметана изведба и работна рака, оваа дополнителна услуга и опрема би чинела најмногу по 19.000 евра за секоја од двете термоцентрали.
Новинарот Влатко Стојановски кој известува за случаи на корупција при некои од јавните набавки во државните енергетски компании вели дека овој сектор повеќе од една деценија го следат обвинувања за наместени тендери, лошо менаџирање и бројни истраги за корупција. Но, тие во земја со кревко владеење на правото каква што е Македонија најчесто не добиваат правни разрешници поради политички и бизнис влијанија врз правосудните институции.
Според Стојановски, случајот со набавката на адитивите е сомнителен. Тој смета дека со вакви цени не било испочитувано главното начело на економичност при трошењето на јавни средства, а тоа е спротивно на регулативите за реализација на јавни набавки.
„Често гледаме како тендерската документација и техничките спецификации се приспособуваат на однапред определена фирма што треба да ја добие зделката за да се исклучи потенцијалната конкуренција преку ограничувачки фактори, со цел да не ја помати утврдената шема“, вели Стојановски.
Во двете набавки на адитиви фирмата „Браинкоде“ била единствен понудувач.
Пари, партија и пријатели
Откако ги добивме овие информации ја продолживме потрагата – да откриeме како Маја Јорданова добила пристап во привилегираното друштво на компании кои со години добиваат милионски тендери од ЕСМ. Во државни електрани, раководниот кадар или клучните директорски позиции се црпат од партиите кои се на власт.
Потрагата нѐ однесе кон директорот на ТЕЦ Неготино, Небојша Стојановиќ. На таа позиција дошол во 2017 година кога се промени централната власт. Стојановиќ е пријател со директорот на ЕСМ, Васко Стефанов. И двајцата се од Неготино и биле поставени на клучни позиции во енергетиката по предлог на Социјалдемократскиот сојуз на Македонија (СДСМ).
ИРЛ преку првото истражување со наслов „Службеничка од Пошта добила бизнис од Електрани вреден 7 милиони евра“, веќе откри дека Маја Јорданова сопственичката на „Браинкоде“ на социјалната мрежа Фејсбук споделувала постови со промотивни активности на СДСМ, партија која до парламентарните избори на 8 мај беше на власт.
Дополнително ИРЛ откри дека конекциите на Јорданова со електроенергетскиот сектор не се само преку „Браинкоде“, туку таа и фамилијарно е поврзана со луѓе кои биле на високи позиции токму во државната ЕСМ за која таа набави адитиви.
На прашањето за политичките конекции со СДСМ и сомнежите што произлегуваат од блиските роднински врски со луѓе кои биле во врвот на Електрани, пред три месеци Маја Јорданова за ИРЛ одговори:
„Со ова прашање Вие го загрозувате моето право на приватност и заштитата на личните податоци кои се загарантирани со Уставот на Република Северна Македонија и Законот за заштита на личните податоци.“
Понатамошната истрага на ИРЛ покажа дека со италијанската фабрика „Аквалфлекс“ бизнис – релации имал директорот на ТЕЦ Неготино, Небојша Стојановиќ. Тоа се случувало во времето кога бил сопственик и застапник на фирми чија дејност била трговија сo хемиски производи. Заедничката фотографија на Стојановиќ и сопственикот на италијанската „Аквафлекс“, Армандо Дито, до која дојде ИРЛ, укажува дека двајцата биле деловни пријатели повеќе од една деценија.
Во првиот телефонски контакт со Стојановиќ во март оваа година тој за ИРЛ рече дека не се сеќава, но можеби ги познава сопствениците на „Аквафлекс“. Кога му кажавме која е темата што ја истражуваме, побара тој да не се доведува во корелација со тендерите за адитивот. Но, само неколку минути по разговорот замоли да се сретне со новинарите на ИРЛ. Истиот ден пристигна во Скопје од Неготино, каде што живее.
На средбата со двајца новинари тој се обиде со неетички предлози да издејствува неговото име да не се споменува во сторијата.
Кога го соочивме со заедничката фотографија со Армандо Дито, Стојановиќ одлучи да одговори писмено на прашањата на ИРЛ.
„Сум присуствувал на голем број симпозиуми од сферата на хемиската индустрија на која присуствувале сопственици на врвни компании, нивните вработени и голем број други стручни лица од областа на хемиската индустрија“, ни одговори тој неколку денови по средбата.
Тврдеше и дека не бил информиран за тендерите за адитивите кои ги доби фирмата „Браинкоде“.
Но, во договорот склучен со ЕСМ, ИРЛ увиде дека сопственичката Маја Јорданова навела петмина експерти – инженери кои ќе бидат задолжени за реализирање на договорот. Тројца се вработени во „Аквафлекс“, а двајца работат во ТЕЦ Неготино, каде Стојановиќ е директор. Со оглед дека станува збор за ангажман надвор од државната институција во која работат, тие имале обврска да го известат менаџерот на компанијата кој треба да им потпише дозвола за таквиот дополнителен ангажман. Стојановиќ не беше прецизен при одговорот на прашањето дали некој од вработените побарал од него ваква дозвола.
„Во делот на хонорарни/дополнителни aнгажмани на вработените надвор од институцијата во која се вработени, не може да даваме информација поради заштита на правата на работниците согласно законската регулатива на Република Северна Македонија,“ наведе Стојановиќ во писмен одговор до ИРЛ.
„Хемискиот“ бизнис на Стојановиќ
Во официјалната биографија на Стојановиќ од веб – страницата на ТЕЦ Неготино пишува дека пред да биде назначен за директор на централата имал 16 годишно искуство како претприемач и менаџер во дејностите трговија на стоки на големо во државата и во странство, како и во производство и трговија на земјоделски производи. Но, значаен дел од неговата биографија недостига – тоа е дека речиси една деценија раководел и бил ко-сопственик на компанија чија дејност била трговија со хемиски производи.
Кариерата во приватниот сектор Небојша Стојановиќ ја минува како застапник на домашни и странски компании кои тргуваат со хемиски производи. Така веројатно стапува во контакт и со италијанските бизнисмени од „Аквафлекс“.
Во 2011 година Стојановиќ формирал сопствена фирма „Грин стар енд“ која на почетокот се занимавала со трговија со храна и пијалоци. Слично како и „Браинкоде“ на Маја Јорданова која од компанија за канцелариски материјали ја пререгистрирала во фирма за увоз на големо на хемиски препарати, така и Стојановиќ ја пререгистрирал дејноста на компанијата од трговија со храна во трговија на големо со хемиски производи. ИРЛ поседува докази за деловни контакти на Стојановиќ со раководството на „Аквафлекс“, како и со инженерите од италијанската фирма кои потоа биле ангажирани од страна на фирмата „Браинкоде“ за вградување на системот за адитиви во РЕК Битола и ТЕЦ Осломеј.
Стојановиќ во неговата фирма „Грин стар енд“ фигурирал до 2018 година, кога според законот, како именуван функционер (директор на ТЕЦ Неготино) повеќе не смеел да поседува сопствена фирма, па го продал својот удел во неа. Компанијата потоа згаснала во 2021 година.
Стојановиќ во изминатите седум години не бил медиумски експониран како менаџер на термоелектраната во Неготино. Таа е ретко во функција поради скапиот енергенс што го користи – мазутот.
Сепак, во фокусот на новинарските известувања бил во 2022 година. Тогаш компанијата „Хем – алијанс“ од Неготино каде како сопственик се јавува неговиот татко Мирко Стојановиќ, а управителка е сопругата на Небојша, Милица Стојановиќ, како единствен понудувач добила тендер од РЕК Битола. Вредноста изнесувала 630.000 евра за набавка на хемикалија за спречување на појава на прашина од пепелта при согорувањето на јагленот.
Тогаш опозициската ВМРО – ДПМНЕ го обвини за судир на интереси. Но, раководството на РЕК Битола и нејзиниот директор Пеце Матевски се правдаа дека постапката била законска. Додека ИРЛ ја пишуваше оваа сторија, Матевски на почетокот на јуни 2024 сè уште беше на таа позиција.
На прашањата на ИРЛ за делувањето на семејната фирма, Стојановиќ ни одговори дека таа застапувала три, како што рече, највисоко рангирани глобални компании во хемиската индустрија, но меѓу нив не е италијанската „Аквафлекс“.
Од РЕК Битола тврдат дека порано немале никаква соработка со „Аквафлекс“. Набавката на адитивите им бил прв договор. Од ЕСМ ни соопштија дека системот заедно со адитивите од Италија кон крајот на февруари биле ставени во фаза на „пробна работа“. На 11 март повторно се случи хаварија во РЕК Битола. Поради пукната цевка повторно привремено беше запрено производството на струја. Хаварија имаше и на крајот на мај кога од системот неколку дена беа исклучени сите три блока на централата. За оваа година ЕСМ досега нема план за повторно купување на адитиви кои ќе ги штитат старите котли на термоелектраните.
Понудата на „Браинкоде“ за набавка на овие адитиви против згура и троска во РЕК Битола и ТЕЦ Осломеј е единствена и немала конкуренција од други компании кои имаат децениско искуство во овој бизнис. Државната компанија А.Д. ЕСМ минатата година склучила 907 договори за јавни набавки во вредност од 148 милиони евра. Од нив дури 373 договори во вредност од 76 милиони евра се склучени во тендерски постапки во кои учествувал по само еден понудувач или половината тендери се доделени без да се создаде можност за конкуренција, што отвара сомнежи за корупција.
