Зоран Заев и Кочо Анѓушев беа позната политичка и бизнисменска двојка додека заедно ја водеа владата со фокус на реформи во економијата. На влегување ветија економска пролет, на излегување ги дочека енергетска катастрофа. Во истата и двајцата видоа шанса, а Законот за енергетика кој го истуркаа додека беа на Илинденска се покажа инспиративен – и едниот и другиот на различен начин ќе ги ползуваат бенефитите од стратешките инвестиции во сончевата енергија. Анѓушев како стратешки партнер на владата со старо нова фирма, а Заев со синот Душко ќе го направи првиот чекор во бизнисот со струја – и тоа не било каква, туку произведена од сонце.
Пишува: Бојан Стојановски; Илустрација: Лука Блажев
Македонија често добивала бизнисмени за вицепремиери и премиери. Тие речиси по правило доаѓале од крупниот бизнис. Партиите ја правдаа логиката на овие потези со наводниот неспорен потенцијал на крупниот бизнис да и помогне на државата да ја реформира економијата. Хари Костов се задржа како премиер помалку од година, а Минчо Јорданов му беше вицепремиер за економија на мандаторот Владо Бучковски. Јорданов од владата излезе побогат и си обезбеди лесна трансформација на најмалку две државни претпријатија, а не постои сеќавање дека сработил било каква крупна или ситна државна реформа.
Кога во мај 2017 по долги и тензични преговори и насилства Македонија за прв пат доби и премиер и вицепремиер за економија од редовите на бизнисмените. Стопанска комора на Македонија го предложи, а Заев го прифати бизнисменот Кочо Анѓушев. Премиерот дојде од престолнината на храната Струмица, каде што воглавно му се и семејните бизниси, додека вицепремиерот веќе ја носеше неформалната титула – крал на енергетскиот сектор.
Алфа и омега
Првата реформа со која се зафатија беше новиот Закон за енергетика кој почна да се подготвува само четири месеци по формирањето на владата на СДСМ. Од подготовка до реализација им требаа нешто помалку од четири месеци за во април 2018 година Законот веќе да биде изгласан во Собранието. Вистинското внимание Законот ќе го добие по три години кога ќе почне реализацијата на стратешките инвестиции во сферата на енергетика во обновливи извори, со посебен акцент на искористеноста на сонцето. И оваа политика се кроеше од кабинетот на вицепремиерот, а премиерот ја обезбеди поддршката на кабинетот и на Парламентот.
Всушност, премиерот Заев беше заштитнички настроен кон својот повереник и пријател Анѓушев. Ќе го брани и од критиките на јавноста и од критиките на институциите. Кога Антикорупциската комисија во два наврати ќе утврди судир на интереси помеѓу приватните бизнис интереси и оние државните, Заев нема да се двоуми јавно да го одбрани велејќи често дека компаниите на Анѓушев кои ги имал и пред да влезе во политиката не би смееле да трпат поради неговиот општествен ангажман. Половина година пред предвремените парламентарни избори во 2020 година, при формирањето на техничката влада, веќе се најавуваше заминувањето на вицепремиерот.
„Видов дека добивката му е намалена за 50 посто и тој е потребен таму и ќе имам разбирање кога Кочо Анѓушев ќе сака да им се посвети“, ќе каже Заев пред предвремените парламентарни избори.
Повлекувањето на господинот Анѓушев тогаш ќе биде фокус и на дел од медиумите. Ќе ги добие епитетите „кројач“ на економските политики на реформската Влада на господинот Заев.
„Професорот со уникатни претприемачки квалитети и златна рака за бизнис во период од 20 години има импозантна кариера: од асистент на факултет до вицепремиер кој беше алфа и омега во креирање на економските политики. Крал на трговијата со струја, маестрален основач и развивач на најголемата домашна фирма за снабдување со струја. Актуелен е и по тоа што од пепел го подигна поранешниот машински гигант „Брако“ и му отвори многу нова работа“, ќе напише порталот Фактор на 8 – ми јануари 2020 година, неколку дена отако веќе не беше на функција.
По изборите Анѓушев ќе продолжи како бизнисмен, додека Заев ќе остане во владата уште две години. Анѓушев и јавно ќе каже дека повеќе во политика не влегува, а често знае да говори дека политиката не му донела ништо добро.
„Јас сум пријател со сите. Со Заев се слушаме одвреме навреме, а со Мицкоски сме колеги на факултет седум години, работиме на истиот Институт на Машински факултет и тој е мој пријател и колега“,ќе рече Анѓушев во интервју во мај 2021.
Функционерите ќе продолжат како бизнисмени, а еден од нив за прв пат ќе се вклучи во бизнисот со струја.
Шанса во криза: Јавно-приватно партнерство за Анѓушев, нови бизнис амбиции во енергетиката за Заеви
Енергетската дејност изминативе години се трансформираше во високо профитен бизнис во кој се препозна брза и сигурна заработка која е силно зависна од политичките конекции. Ова се докажува преку одлуката, поранешни истакнати политичари на директен или индиректен начин да учествуваат на пазарот со енергеси и тоа во услови на сериозна енергетска криза и неизвесност на светските пазари од каде што треба дa се обезбеди струја за да ја препродат на македонското стопанство.
Искусниот и познат трговец со струја годинава ќе влезе во нови потфати, а друштво ќе му прави и синот на поранешниот премиер. На први март месецов, Анѓушев станува управител на компанијата Рењувабл Енерџи Супла (РЕС). Седиштето на оваа фирма е на Булевар „Свети Климент Охридски“ бр. 30 или адреса која е официјално седиште на компаниајта Феро Инвест во сопственост на Кочо Анѓуешв и неговиот брат.
Освен Кочо Анѓушев, Рењувабл Енерџи Суплај според документите од Централниот регистар има уште два управитела – Јури Богомилов Китанов од Софија и Александар Петрески од Скопје. Во делот на овластувањата во документот за упис на правен субјект стои дека потписите на управителите важат само ако има потпис на двајца од нив истовремено од кои едниот мора да биде на д – р Анѓушев а вториот од било кој друг управител. Рењувабл Енерџи Суплај има две фирми кои се впишани како сопственици: Токи Пауер од Софија и Централ Инвест од Скопје. Централ Инвест е компанија за трговија формирана на 15 мај 2020 година или во период кога Анѓушев заминува од политиката и се враќа во бизнисот. Сопственици се Кочо, Елизабета, Ангел и Огнен Анѓушеви. Но она што е интересно е што новата фирма Рењувбл каде се јавува како сопственик Анѓушев и неговото тесно семејство е само промена на назив на стара компанија – Соларпро Холдинг од Скопје.
„Ако сте подготвени да ја продавате по фиксна цена електричната енергија од своите извори без разлика на тоа дали таа цена ќе порасне тоа ќе овозможи да понудите фиксна цена и на вашите крајни клиенти. Целта е РЕС да стане стабилен извор и тоа може да се направи само ако имате сопствена енергија. Идејата е сопствената енергија да ја понудиме до крајни корисници во стопанството во Македонија.Значи, станува збор за нов концепт кој што го подготвуваме и од 1 јуни ќе започне да функционира“, ќе изјаци д – р Кочо Анѓушев во интервју за порталот Фактор на 21 – ви март.
Соларпро Холдинг е компанија која продавала електрична енергија на државни институции. Достапните податоците на Бирото за јавни набавки откриваат дека оваа фирма имала активна улога во препродажбата на струја во период кога во Македонија веќе стануваше јасно дека земјава велгува во сериозна енергетска криза. Соларпро согласно објавите на БЈН започнал со продажба на струја од август лани. Склучил 21 договор со институции вредни над 2,5 милиони евра.
Соларпро ќе влезе и во историјата, барем по изјавите на поранешниот премиер Зоран Заев.
„ФЕЦ Осломеј ќе биде запамтена како прва енергетска транзиција на електрана на јаглен во капацитет за чиста енергија во регионот“, рече Заев ов октомври 2021 година.
Инвестицијата би значела и одреден бенфит за државата. Директорот на Електрани на Северна Македонија (ЕСМ) за јавноста ќе прецизира дека јавното приватно партнерство е склучено на 35 години. Фотонапонската електрана од 100MW e концепирана како две постројки од 50MW. Бугарската Соларпро е првата компанија а втората компанија е Фортис Енергетика од Турција. Според пресметките инвестицијата би била околу 80 милиони евра. Пред енергетскта криза проценките на ЕСМ беа дека годишно заработката за оваа компанија од јавното приватно партнерство би било 800 илјади евра годишно. Оваа сума сега би била поголема бидејќи 18 проценти кои ЕСМ треба да ги добијат од фотоволтаиците ќе зависат од цената на струјата на берзите кои сега драстично е зголемена во однос на цената на електричната енергија која била лани есента.
„АД ЕСМ со голема поддршка од Владата и премиерот Зоран Заев прави големи чекори во така наречената енергетска трансформација“, Васко Ковачевски директор на Електрани на Северна Македонија.
Но, освен во политиките за трансформација на старите дотраени капацитети на јаглен – модел „отровен“ за животната средина и користење на придобивките од сонцето, Зоран Заев индиректно ќе влезе и во трговијата со струја. Тотал Енерџи е струмичка компанија формирана неодамна и во сопственост на член на тесното семејство на Заеви.
Поранешниот премиер во разговор за ИРЛ вели дека фокусот на компанијата на синот Душко ќе биде во соларна енергија.
„Добродојдена е секоја нова инвестиција во нашата земја, посебно инвестиција во енергетика затоа што имаме дефицит на енергија како држава. Фирмата е на син ми. Станува збор за намера за инвестирање во фотонапонска централа (сончеви колектори) во струмичката котлина на површина од пет декари и моќност од 470 киловати. Како семејство планираме инвестиции и во фотонапонски централи и користење на сончевата светлина покрај редовните дејсности што ги работиме. Произведената електрична енергија лесно може да се продаде на било која од десетината трговски фирми кои откупуваат електрична енергија во Северна Македонија“, изјави поранешниот премиер и татко на Душко, бизнисменот Зоран Заев.
Ако татко ти е владика и ти ќе бидеш поп
Ако во бугарската фирма на Кочо двата сина и сопругата се само дел од основачката структура, во семејството Заеви амбициите на децата се поголеми. Но, „на нож“ беше пречекана веста во медиумите дека осумнесетгодишниот Душко Заев, со речиси никакво искуство во трговијата со струја, отворил компанија за да препродава електрична енергија. „Тотал Енерџи“ е новата форма која ќе оперира на пазарот со струја во услови кога и земјава, но и светот се соочува со енегертска криза. Но, Душко не е единствениот син на политичар кој одлучил со полнолетството да влезе во дејност која е комплексна, непозната, а сега и на удар на кризата која го тресе пазарот на струја поради енормно вискоте цени на електичната енергија која констатно е во раст изминатава половина година.
Таков пример е и Аријанит Џафери од ДУИ – син на Муса Џафери кој што е најдоверлви соработник на Али Ахмети. Компанијата „У Повер“ со која раководи Аријанит не ги почитуваше договорите за испорака на струја кои ги имаше склучено. Регулаторната комисија за енергетика започа постапка за одземање на лиценцата за работа – постапка која се уште не е завршена.
Џафери јуниор во екот на постапката за одземање на лиценцата во строгиот центар на Скопје физички го нападна првиот човек РКЕ Марко Бислимовски. Министрите на ДУИ потоа сакаа да прикажат дека Џафери се извинил, но од РКЕ рекоа дека тоа е неприфатливо за нивната институција.
Бизнис одлуката, млади луѓе без соодветно образование и никакво искуство да се пробаат во дејноста со препорадање на струја, според пензионираниот професор од Машинскиот факултет Константин Димитров се должи на моќта на нивните татковци. Комплексноста на енергетската дејност како и неизвесноста која ја диктира пазарот на струја, за Димитров е доволен показател за младите да не се впуштат во ваква авантура за која смета дека може да биде успешна само со поддршка на политиката.
„Тешка дејност е енергетската дејност ако не сте политички врзани. Треба да имаш едно чудо пари да те заштитат, никој да не те кочи за да ја извадиш потребната документација. Ова ви е како бумбар. Низ пајажина ќе пролета, ама тешко е за мушички. Мушичките се лепат на пајажина, а пајажината се административските пречки. Тој што има политичар татко може да влезе во оваа дејност. За се ви треба вујко владика“, изјави Константин Димитров поранешен професор на Машинскиот факултет.
Го консултиравме и префесорот Антон Чаушевски од Факултетот за електротехника и информациони технологии – колку е тешко денеска млад човек да влезе во се поисплатливиот бизнис со струја. За ИРЛ посочи дека пополека енергетската дејност го презема приматот на двигател на економијата. Водењето бизнис во вакви услови за сериозна енергетска криза на која не и се гледа крајот е тешко. Цените на струјата на берзите константно одат нагоре што го отвора прашањето како фирмите трговци со струја ќе ги испочитуваат договорите кои ги потпишале со купците кога никој не гарантира за цената на струјата поради дневните флуктации најчесто нагоре на берзите за струја.
„Со овие услови се искомлицира тргувањето со струја. Сведоци сме на трговци кои пропаднаа. Не ги испочитуваа договорите. Оставија субјекти на цедило. Мислам дека е тешко. Бизнисот треба да го води некој што се разбира. Тука во суштина се трговци, дали ги знаат работите е друго прашање. Проблемот е да се добие лиценца“, вели Чаушевски кој е дел од Институтот за Електрични централи и разводи постројки при ФЕИТ.
Сиромаштија и млади
Економските реформи завршија со многу пофални зборови од страна на крупните бизнисмени и дел од политичарите. Енергетските реформи, планови и промени во закони ретко или речиси никогаш не наидоа на критики кај лидерот на опозицијата Христијан Мицкоски кој сите политики на Заев ги дочекуваше на нож. Самиот тој припаѓа на мала група на луѓе кои водеа профитабилни компании во областа на обновливите извори на енергија, поточно мали хидроцентрали. Но, во една реформа не успеаја ни нивните претходници, ниту самите тие – владата на СДСМ иако вети успеа незначително да ја намали стапката на сиромаштија кај младите.
Колку младите во Македонија се подготвени по 18 – та година да започнат свој бизнис. Полнолетството носи зрелост на хартија, но и можност секој млад човек во Македонија да се испроба на пазарот на трудот преку вработување или сопствена идеја која би ја реализирал во стопанството. Податоците на Државниот завод за статиситика покажуваат висок степен на сиромаштија кај деца од 0 до 17 години.
Високиот степен на сиромаштија кај една третина од младите до 17 години кои во иднина би требало да бидат новите лекари, менаџери, мајстори или сопственици на фирми за трговија со струја, се очигледна пречка на рана возраст да станат бизнис активни, а притоа да не бидат зависни од своите родители. Затоа универзитетскиот професор Константин Димитров смета дека се почесто сме сведоци каде „татини синови“ охрабрени од политичките конекции на родителите, без да знаат ништо за бизнисот, стануваат сопственици на фирми не знаејќи ништо за предизвикот во кој се впуштаат.
„Ќе се снајдат, друг го води процесот и најчесто однапред се е договорено. Тој не води, тој е само фигура. Полека, полека ќе учи. На почеток е се подмачкно, но пушти го без татко како риба на суво“, вели универзитетскиот професор Константин Димитров.
Кочо Анѓушев и Зоран Заев директно и индиректно започнуваат нови епохи со старонови бизнис подвизи. Откако Анѓушев ја продаде неговата фирма за трговија со струја ЕДС во 2018 – та година за 4,8 милиони евра на грчката национална компанија за производство на струја, по четири години преку семејната фирма Централинвест повторно се враќа на овој доходовен бизнис. Синот на Зоран Заев, Душко пак е нов во оваа сфера за која познавачите на енергетскиот сектор и пазарот на струја предвидуваат нестабилност и чести флуктации на цените на електрична енергија која директно ќе ги погоди трговците со овој енергенс.
