Шура, девер, братаница, баџанак, шурнајка, свеска. Долг е списокот на стеблото на македонските семејства, но моравме да го научиме за да утврдиме до кое колено се „изврзани“ роднините кои се чинат најподобни за работа во државната администрација. ИРЛ ги истражуваше законските дупки и итроштините на функционерите кои ќе сторат се нивните пулени да ги добијат позициите.
Колку што е повисоко на семејното стебло, роднина од прво колено, толку и работното место и платата му се „помрсни“. Сестрата на министерот за економија Крешник Бектеши се вдоми во МЕПСО, синот на заменик претседателот на Собранието, Горан Мисовски, доби вработување во Агенцијата за супервизија на осигурување, синот на пратеничката Мира Стојчевска беше примен во ЕЛЕМ.
Оние од второ колено, вообичаено не остануваат без работа кога „нивните“ се на власт, но не котираат високо на списокот за државна служба. Како на пример бабата на Кирацовски, мајка на неговата сопруга, која нејзиниот зет ја „пикна“ во „Државниот ученички дом Мирка Гинова“ во Битола на позицијата – архиварка.
Како се мести оглас за работа
Ако се следат секојдневните објави за избрани кандидати во Агенцијата за администрација, може да се забележи дека многу често вработување добиваат членови или симпатизери на владејачките партии СДСМ и ДУИ, како и нивните коалициски партнери.
Има неколку начини како може да се намести оглас за работа.
-Пред да се објави огласот се прави простор за соодветен кандидат преку нова систематизација во државната институција.
-Многу често на огласите се јавува само по еден кандидат.
-Последниот филтер при селекција на кандидатите е интервју кое го прават двајца членови од институцијата која го распишала огласот и еден член од Агенцијата за администрација. Тие одлучуваат кој кандидат ќе биде примен на работа
Минатиот месец вработување доби Биљана Петровска на позиција Советник за маркетинг и односи со јавност во библиотеката „Илинден“ во Делчево. Петровска на својот фејзбук профил не крие дека е силен поддржувач на СДСМ, има слики со партиски функционери, а давала отворена поддршка на локалните избори за градоначалникот Горан Трајковски. Година и пол по изборот на Трајковски, Петровска е избрана за Советник за маркетинг и односи со јавноста во локалната библиотека. Петровска за ИРЛ вели дека таа била единствен кандидат на конкурсот, бидејќи условот за образование бил дипломиран новинар.
Она што беше чудно е работното место – Советник за маркетинг и односи со јавност во библиотека во град кој има околу 17.000 жители. Од Министерството за информатичко општество информираат дека ова место е отворено лани според систематизација што ја направила Министерството за култура за сите библиотеки во државата. Па така, новинарката Петровска која претходно работела во пропаднатото Радио Делчево, доби вработување во државна служба.
Преку Агенцијата за администрација работа доби и бабата на Кирацовски. Како течела постапката за вработувањето на Мери Поповска во „Државниот ученички дом Мирка Гинова“? Според документите до кои дојде ИРЛ, работното место Технички секретар/самостоен референт е отворено со нова систематизација која е направена во 2018 година. Оттаму побарале дозвола за вработување, што ја издало Министерството за финансии. На конкурсот се јавиле три лица, меѓу кои и Поповска. Еден кандидат веднаш бил елиминиран поради неуредна документација, а двајца продолжиле во втората фаза – полагање на испит за административен службеник. Кругот повторно се стеснил, па едниот кандидат не се појавил на полагањето и останала само бабата на Кирацовски, која го положила испитот, поминала на интервјуто и со освоени 69 поени од вкупно 100 била избрана за работното место.
Освен мајката на неговата сопруга, од семејното стебло на Кирацовски во државни фирми се вдомија и неговата сестра и таткото на сопругата. За сите тројца, Антикорупциската комисија утврди дека Кирацовски влијаел при нивното вработување, и тие се повлекоа од работните места.
Премиерот Зоран Заев на една од дебатите пред референдумот за името минатата година, соопшти дека 100.000 луѓе барале да се вдомат во јавната администрација. Кога граѓаните го прашуваа кога оваа Влада ќе почне да се однесува европски, тој рече дека тоа прво го очекува од неговата партија, но и од сите граѓани во Македонија.
„Еве јас ќе кажам отворено, во моментот 100.000 луѓе бараат работа во јавна администрација. Сакаат ако може уште утре веднаш да влезат на работа. Нема толку места, нема таква можност“, зборуваше Заев пред референдумот.
Заев во секоја прилика кога новинарите ќе го прашаат за преобемната, неефиикасна и партизирана администрација, често го спомнува „камшикарот“ како волшебно стапче кое треба да ги дисциплинира неработниците во државниот и јавниот сектор и како можност да се исфилтрира квалитетот од неквалитетот.
„Една од желбите што ја имаме сите е со доаѓањето на Европа, со отворањето на поглавјата, со сите овие критериуми кои што ни се ставени е да почнеме европски да се однесуваме. И мојата партија, но пред се и сите граѓани во Македонија. Сум рекол дека ќе дојде камшикар којшто ќе не среди како народ и како граѓани и како луѓе и тоа така навистина го мислам симболично“, вети Заев.
Легални замки
На конкурсот на Министерството за надворешни работи за вработување на 26 млади дипломати распишан лани на 29 декември, на површина излегоа многу административни препреки кои предизвикаа незадоволство кај дел од кандидатите. Откако многу кандидати со образование и работно искуство беа одбиени поради неуредна апликација, дел од нив се огласија во јавноста за да го искажат својот револт.
За 26 работни места – млади дипломати се пријавиле 819 кандидати. Од нив, само на 96 им биле уредни апликациите, односно 723 беа елиминирани од старт.
ИРЛ со двајца одбиени кандидати поради неуредни апликации– Филип Ивановски и Симон Андов разговараше за нивните мотиви да се пријават на конкурсот, нивните забелешки и препораки што треба да се менува.
Во моментот кога беше објавен конкурсот Ивановски бил во Канада, каде ги завршил магистерски студии по дипломатија на Универзитетот во Торонто и веќе ја добил првата работа.
„После шест години минати во Канада, каде што имав среќа да бидам дел од компанија во која сум одлично платен и да работам со високо квалификуван кадар на луѓе, се решив да се вратам во Македонија само поради една единствена причина а тоа е желбата за промена. Мојата замисла беше целото мое знаење и искуство стекнато во странство да го ставам во пракса тука во Македонија со цел да ги промениме работите на подобро“, вели Ивановски.
Платата за младите дипломати во МНР не беше примамлива, само 16.699 илјади денари. Но, желбата на МНР да им даде шанса на млади луѓе кои ќе се развиваат во професионални дипломати била пресудна на огласот да се јават дури 819 луѓе.
Освен Филип, еден од нив е и Симон Андов од Неготино. Дипломирал на Правниот факултет во Скопје со просек 9.20, а потоа своето образование го продолжил на Универзитетот Лорен во Нанси – Франција, а втората магистратура била на Универзитетот во Ремс. Андов не бил невработен кога решил да конкурира на конкурсот на МНР, тој е помлад асиситент во меѓувладина организација, Централно Европска Иницијатива (ЦЕИ).
„Македонија се наоѓа во клучен период за кроење на својата (нашата) иднина. Јас мислам дека најдоброто место од каде ќе можам да дадам придонес за светот, во овој период, е токму местото каде ме создала природата. Базирано на досегашното академско и професионално искуство, донесов одлука да аплицирам на огласот за млади дипломати.“, раскажува Андов за неговиот мотив да конкурира.
Конкурсот беше ставен во мирување по распишување на претседателските избори, па процедурата продолжи во мај, кога кандидатите беа известени чии апликации се прифатени и ќе продолжат во процесот на селекција.
Нашите соговорници, Филип и Симон, беа одбиени со образложение дека апликациите не им се уредни.
„Главниот проблем во мојата апликација поради кој бев одбиен е застарено лекарско. Притоа, никаде не беше нагласено кој документ е потребен за докажување на општа здравствена состојба и колкав е рокот на негова важност. Со оглед дека живеам во странство (и не би требало да можам да извадам лекарско од дистанца), извадив потврда од матичен лекар (која ја потврдува мојата здравствена состојба врз основа на моето здравствено досие)“, објаснува Симон Андов.
И Ивановски и Андов имаат работно искуство во повеќе институции низ светот. Но, при конкурирање за работа искуството стекнато надвор од земјава не се признава. Согласно Законот за административни службеници единственото работно искуство кое се признава е вработувањето преку Агенцијата за вработување.
„Едноставно законот не дозволува друг доказ за стекнато работно искуство. Во текот на работењето сме се сретнале со кандидати кои имаат работно искуство во странство, но истото не можат да го верификуваат преку Агенцијата за вработување и истите биле неуредни“, вели за ИРЛ директорот на Агенцијата за администрација Спасе Глигоров.
Според информациите на ИРЛ на еден конкурс за работа на кој се барал градежен инженер, се јавила кандидатка која имала 10 годишно работно искуство во Либија. Но, и покрај доказ за минатиот труд во Либија, таа не била соодветна за работното место, бидејќи немала стаж евидентиран преку Агенцијата за вработување.
„Едноставно законот не дозволува друг доказ за стекнато работно искуство. Во текот на работењето сме се сретнале со кандидати кои имаат работно искуство во странство, но истото не можат да го верификуваат преку Агенцијата за вработување и истите биле неуредни“ вели Глигоров.
За Филип Ивановски ова беше прво искуство за влез во државна служба во Македонија, прво и горчливо. Вели дека е разочаран од нефункционалноста на јавниот сектор во Македонија и начинот на кој се вработуваат нови кадри.
„Се додека не се измени законот за вработување кој е под закрила на Агенцијата за администрација и не се отстранат детектираните небулози, јас немам намера повторно да конкурирам на јавен оглас. До тогаш, јас ќе бидам активен во приватниот и невладиниот сектор во Македонија.
И Симон Андов ќе чека подобри времиња за повторно да аплицира за работа во татковината. Дотогаш неговото образование и знаење ќе го користат државите кои ги ценат „македонските мозоци“. Тој до Претседателот на државата, претседателот на Владата како и до Министерот за надворешни работи испратил предлог решенија кои треба да помогнат при корегирање на системот, и се однесуваат на следните мерки: Олеснување на постапката за аплицирање за позиција во државен орган во првата фаза, 0 денари за документите потребни за сите фази во процесот на аплицирање, обучување на тим на професионалци достапни за одговори на прашања на кандидатите, олесување на процесот на аплицирање на кандидати од дистанца, воведување на грантови/стипендии за млади професионалци од Македонија во странство при нивно враќање и вработување во државата, формирање на специјализиран државен орган за brain drain миграција.
„Ќе аплицирам повторно и ќе се вратам во Македонија, кога ќе се поништи и повтори конкурост за млади дипломати; ќе се промени Законот за административни службеници и Законот за Надворешни Работи и ќе се воведат грантови/стипендии за млади проевропски умови кои се спремни да ја донесат Европската Унија во Македонија. До тогаш, ќе се обидувам да давам придонес од дистанца“, вели Андов.
Министерот за надворешни работи, Никола Димитров, по реакциите на Андов и Ивановски рече дека за првата фаза на конкурсот, одлучувачки надлежности има Агенцијата за администрација, која постапува по закон што е премногу ригиден и треба да се менува.
„Конкурсот ќе го спроведеме и ќе обезбедиме еднакви шанси, во рамките на овој закон. Ќе разговараме со оние кои според биографиите се супер квалитетен кадар, но кои не успеале да ги соберат сите потребни документи навремено, односно да излезат на крај со ригидноста на Законот. Конечно, тешко, но сигурно, наоѓаме начин и да го одврземе чворот на супер брзите унапредувањаа, доселениците од страна што стекнале високи звања преку ноќ и другите партиски болести што ги наследивме, додека способни луѓе со години биле држени на најниски рангови“, рече Димитров по реакциите на неколкумина елиминирани кандидати.
Директорот на Агенцијата за администрација Спасе Глигоров признава дека во Законот за административни службеници треба да се менуваат многу работи.
„Но најбитно и најитно мора да се изменат условите за аплицирање на кандидатите, а самата постапка за вработување треба овозможи поголема конкуренција, а со тоа и поголема објективност при вработувањето“.
Министерот за информатичко општество и администрација, Дамјан Манчевски, за ИРЛ потврди дека се формирани работни групи кои работат на измени на Законот во делот на постапката за селекција, како и признавање на работното искуство стекнато надвор од државата. Со цел да се спречи да се примат „свои луѓе“ се размислува преку авторски договори да можат да бидат ангажирани само 1 процент од вкупниот број на вработени во институцијата, како и да се ограничи бројот на вработувања на определено време.
Изработката на оваа сторија е подржана од проектот „Граѓанска алијанса за транспарентност – Набљудување на процесот на реформа на јавната администрација од страна на граѓанските организации“ кој го спроведуваат „Фондација Отворено општество – Македонија“ и „Евротинк – Центар за европски стратегии“, а е финансиски поддржан од Европската Унија.
Содржината е единствена одговорност на авторот, и на ниту еден начин не може да се смета дека ги изразува гледиштата и ставовите на Европската Унија или „Фондацијата Отворено општество – Македонија“.
