ИРЛ открива дека потенцијално разорните ефекти кои што инфлацијата ќе ги има врз кревката македонска економија, можеле да бидат во голема мера избегнати доколку водечките политички елити во изминатите две децении се грижеле за стратешките интереси на државата: обезбедување храна и обебедување енергија за своите луѓе. Ништо од ова не се направило поради длабоката корупција и непотизам кои спречиња креирање на здрави јавни политики.
Пишува: Горан Теменугов; Дополнително известување: Дајана Лазаревска; Илустрација: Лука Блажев
Македонците имаат многу добри причини да бидат загрижени за брзиот раст на цените. Но, имаат и право да бидат лути поради кризата во која станува се поизвесно дека ќе мора да живеат. Зборот инфлација е помалку присутен во медиумските извештаи од македонско-бугарското прашање, иако во колективната меморија на македонските граѓани се уште се доволно живи трауматичните искуства на оние кои се родени во седумдесетите за на повеќето граѓани да им е јасно дека не ги чека мед и млеко.
Пензионираната учителка Славица Тодевска од скопската населба 11 Октомври е дел од оние 47,000 семејства кои живеат во сиромаштија. Како дипломиран педагог, Славица Тодевска своето прво работно место по струката го добива во основно училиште во населбата Бутел во 1988. Се сеќава на својата годел чанта и исти такви чевли „од чиста кожа“ која што си ги купила специјално за првиот работен ден како учителка.
„Бев среќна и се чувствував привилегирана што ми беше доверена шансата да помогнам во обликувањето на идните умови кои треба уште да ја градат нашата земја. И потоа се смени“, вели од скоро пензионираната учителка на деца од прво до четврто одделение која многу добро се сеќава на инфлацијата од раните деведесетти.
„Сите се чувствуваа вознемирено. Тогаш имав мали деца и невозможно е да се заборави како се будевме во 4 наутро за да фатиме навреме ред за млеко затоа што едноставно инфлацијата се чувствуваше во недостиг на основните намирници. Сопругот одеше на бензинска пумпа каде со денови чекавме ред за бензин, ако имаше, немаше секогаш“, се присеќава сега пензионираната учителка.
Но, животот е прескап за добар дел од македонските пензионери за да си дозволат вистински пензионерски денови, меѓу кои и оваа учителка.
Слободно време го минува работејќи низ куќите на поимотните соседи во населбата Сопиште.
„Со остеопороза тоа не е лесно, но два дена викенд се издржуваше. Сега морам да работам пет дена затоа што не можам да ги издржам цените, а газдата на еден помал погон (работилнида го вика она) каде што работеше мојот син мораше да се затвори поради новите цени на струја“, вели Славица Тодевска. Таа е и повеќе од загрижена со новите цени на храната.
„Не работам дополнително за да имам пари за луксуз, туку за прехрана. Овие два месеци има многу денови кога на внучињата не можеме да им направиме ниту тост затоа што кашкавалот е навистина прескап“, вели таа.
Леб или јогурт
Цените се отидени до небо, вака вработените во продавниците за храна и пијалоци ја коментираат новата реалност. Ако просечната цена на килограм кашкавал минатата година ова време беше околу 350 денари, сега таа е 450 денари.
„Под 390 денари не постои кашкавал. Оној кој лани беше 280 денари, сега е 380. Цените се движат од оклу 400 до 600 денари за обичен ајдамер“, вели сопственичката на маалски мини маркет во скопската населба Карпош, Даница Илиеска.
„Ние сме семеен маркет, ги знаеме луѓето по име сосе нивните деца и миленици. Кога ќе видите дека се повеќе луѓе пресметуваат дали ќе земат само леб или ќе земат и леб и јогурт, тогаш знаете дека тој избор се прави затоа што е невозможно да се скрпи крајот. Боли да се гледа како мајка на мали деца мора да бира дали децата денеска ќе имаат и јогурт и млеко или само едното или можеби ништо“, вели Илиеска.
Пресиромашни за инфлација
Државниот завод за статистика измери дека во 2021 година во споредба со 2020 цените пораснале само за 3,2 насто. Па така, за производите кои ги купуваме сега ни требаат нешто повеќе пари или со истиот износ на денари можеме да купиме помалку.
Зборот инфлација, неминовно не врати кон крајот на 80-тите и почетокот на 90-тите години од 20 век. Во поранешна СФРЈ имавме инфлација од 1.000% годишно, а втората година од независноста или 1993 ја завршивме со 329% инфлација.
Сега сме далеку од вакви бројки, бидејќи сегашната инфлација е за 100 пати пониска од 1993. Но, проблемот е што повисоките цени се токму кај есенцијалните производи и услуги кои што секојдневно ги користиме: храната, превозот и енергенсите.
Ако се прави проценка колку е опасна инфлацијата од 3,2%, на прв поглед ќе се помисли дека ако производ на крајот од 2020 чинел 100 денари, една година подоцна чинел 103,2 денари. Ова не би требало да уплаши никого. Но, ако се види потрошувачката кошничка што ја утврдува Сојузот на синдикатите на Македонија (ССМ), ситуацијата е далеку посериозна.
За да може како – така да преживее четиричлено семејство, ССМ пресмета дека лани во декември биле потребни 35.042 денари (570 евра) месечно. Но, ако се споредат месеците декември 2020 и 2021 четиричленото семејство само за храна треба дополнително да одвои 1.346 денари. Во истиот период за граѓаните поскапе и транспортот за 169 денари или 6,85 отсто, додека домувањето за еден процент.
Милијарда евра субвенции во земјоделието за да станеме увозно зависни од храна
Оваа криза со повисоките цени на храната, дериватите и на електричната енергија, повторно на виделина ги исфрли проблемите зошто државата не може да влијае на инфлацијата која е на страната на понудата пред се на стоките од странство. Но, историскиот преглед на јавните политики во минатите децении ги покажува разорните ефекти на лошото владеење кои спречиле да имаме повеќе храна и повеќе домашни извори на енергија, клучни елементи кои оваа криза би ја направиле многу помалку мачна.
ПРВ ПРОБЛЕМ: ХРАНА
Политичарите сакаат да се сликаат на полиња со жито и да се среќаваат со земјоделците во предизборни спотови. Институциите сакаат да прават кампањи кои ги вклучуваат македонската храна и вино кои ги гордо ги носиме како национален амблем. Никола Груевски како креатор на јавните политики се прослави со политиката на намалување на ДДВ-то за домашни производи и многумина ја паметат неговата кампања „Made in Macedonia“ или „Произведено во Македонија“ која што, меѓу другото, ја воспеваше квалитетната домашна храна. Груевски воведе и субвенции за земјоделците со цел да го поттикне домашното производство. Овие мерките ги следеа остри критики од тогашната опозицијата и од медиумите дека се повеќе средство за корумпирање на гласачи отколку реални мерки. Но тоа не го спречи и Зоран Заев кој сакаше да се фали со своето земјоделско потекло и неговата СДСМ да ги продолжи истите мерки.
Инфлацијата уште еднаш покажа дека погубните и скапо платени политики водени од лукративни цели, не ја остварија својата цел.
Повторно на површина е стариот проблем: и покрај долгогодишните субвенции, земјава е нето увозник на прехрамбени производи.
Податоците покажуваат дека од 2007 до 2020 година четвртина од потребите за храна е од увоз. Во истиот период од буџетот се потрошени една милијарда евра за да се субвенционира земјоделството при што има пораст на производството на храна, но и постојан раст на нето увозот.
Ова значи дека иако се даваат субвенции од државниот буџет, стануваме уште повеќе увозно зависни. Причината за се поголемиот увоз е бидејќи субвенциите не придонесоа домашното земјоделско производство да стане поконкурентно и да ги замени производите од увоз.
ИРЛ се обрати до лидерите на трите најголеми политички партии: ВМРО ДПМНЕ, СДСМ и ДУИ. Сакавме да знаеме како ги коментираат погубните резултати во земоделските државни политики. На прашањето како ВМРО ДПМНЕ гледа на нивната политика на субвенции во земјоделието од денешна перспектива имајќи на ум дека нема особени резултати за пофалба, претседателот Христијан Мицкоски за ИРЛ дозирано кажува дека има простор за грижи и потребни се промени.
„Во извесна мера субвенциите помогнаа, но вистинското прашање е дали тие се доволни и како и каде завршуваат? Сметам дека тие не го пополнуваат целиот спектар на помошта која треба да се даде во земјоделскиот сектор, туку тоа треба да биде цел систем на мерки кои ќе ја засилат профитабилноста во земјоделието и зголемат инвестициите. Она што недостасува е контрола на распределбата на субвенциите, планирање кои култури ќе се субвенциоинираат и грижа околу земјоделскиот пласман”, вели Мицкоски за ИРЛ.
СДСМ ја продолжи нивната политика на субвенции кон која што од опозиција беа жестоки критичари и ги спореа и ефикасноста и дизајнот на мерките и нивните злоупотреби за партиски цели. Од позиција на власт, субвенциите останаа. Го прашавме претседателот на СДСМ и актуелен премиер Димитар Ковачевски како е можно на една милијарда субвенции се уште да сме зависни од увозна храна. Тој смета дека политиките на двете партии не се слични, затоа што СДСМ ја искоренило корупцијата и навремено ги плаќале субвенциите.
„Ако се погледнат бројките, евидентно е дека има пораст во извозот на земјоделско-прехранбените производи. Во 2017 извозот бил 536 милиони евра, а заклучно со ноември лани тој изнесува 577 милиони евра. Зголемен е и увозот, но со нашите активни политики работиме на тоа дисбалансот да продолжи да се намалува”, вели Ковачевски за ИРЛ.
Лидерот на ДУИ Али Ахмети не одговори на прашањата на ИРЛ.
ВТОР ПРОБЛЕМ: ЕНЕРГЕНСИ
Повисоките цени на нафтените деривати, од кои што Македонија е потполно увозно зависна, веќе се вградени во повисоките давачки на семејствата и на компаниите.
Кај производството на електрична енергија ќе можеше да се интервенира само ако сите влади од осамостојувањето до денес не работеа систематски да го уништуваат овој сектор.
Поради општата негрижа и јавашлук кон енергетскиот сектор, најголемиот производител на електрична енергија во Македонија, РЕК Битола работи се полошо и полошо. Ако овој енергетски капацитет работи со полна сила, значи со трите блока, ќе бидат задоволени потребите за струја на населението и на малите бизниси по далеку поевтини цени од оние на берзите. За да се продолжи животниот век на трите блока во РЕК кои се пред крајот на својот животен век, имаше повеќе капитални ремонти и модернизации, но потрошените пари не дадоа резултати.
Како корупцијата и аматерите ја делегираа, а партиите ја спроведоа енергетската катастрофа
Од 2007 до 2021 година скоро шест години РЕК Битола нема работено со полн капацитет, иако се направени повеќе капитални ремонти на сите три блока.
Но, спротивно на логиката, по ремонтите наместо да се зголемува производството на електричната енергија и да се задоволат со тоа домашните потреби и да може да се влијае врз цената на струјата за домаќинствата, производството паѓа. Со тоа расте увозот на електрична енергија која што во време на криза е исклучително скапа.
Од Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ) официјално, за разлика од неофицијалните разговори, не сакаа да кажат дали ако РЕК Битола работи со полн капацитет, немаше да дојде до поскапувањето на електричната енергија од скоро 10% со почетокот на 2022 година. За намаленото производство, меѓудругото, ја посочија и намалената ефикасност во работењето на РЕК.
„Причините за трендот на намалување на производството во термоелектроцентралите се како што посочивме приближување кон крајот на животниот век на термоелектроцентралите, намалување на ископаните количества и на квалитетот на јагленот во РЕК, намалување на ефикасноста во работењето и друго“, велат од Регулаторната комисија за енергетика.
ТРЕТ ПРОБЛЕМ: ПРИРОДЕН ГАС
Освен проблемите со производство на електрична енергија и неможноста да се влијае на цените на нафтените деривати, реален проблем е и цената на гасот, но и сигурноста на снабдувањето со овој енергенс. Во моментов Македонија е поврзана само со еден главен гасовод. Целокупната количина на природен гас се увезува од Русија преку Меѓународниот коридор 8 кој поминува низ Украина, Молдавија, Романија и Бугарија. Енергетската инфраструктура во секторот за природен гас ја сочинуваат само преносна мрежа и три дистрибутивни мрежи. Нема складишта за природен гас.
Складирањето на енергенси и чување на стратешки резерви е значајна алатка со која се гарантира стабилност во енергетскиот пазар. Во нашата земја единствено се складираат резерви со нафтени деривати, за чие менаџирање е надлежна посебна агенција, која за своето работење одговара пред Министерството за финансии.
Владата, пак, се уште се мисли дали да гради складишта за гас иако 61 фирма и јавни институции го користат овој енергенс.
„Во овој момент фокусот е ставен на изградбата на интерконективните врски со соседите за што Владата има амбициозен план кој се спроведува. Изградбата на интерконекциите на овој начин треба да ја постигне целта за диверзификација во снабдувањето со природен гас, од различни извори што е исто така многу важно при проценката дали на нашата држава и требаат складишта на природен гас и ако и требаат дали треба да се градат или да се закупат во соседсвото,“ велат од Министерството за економија за ИРЛ.
800.000 граѓани на работ
Поради зголемените трошоци на живот, не се на удар само 447.000 сиромашни граѓани. Прехранувањето е проблем и за огромен дел од вработените. Иако власта се фали дека просечната плата е над 29.000 денари (472 евра), реалноста вели дека дури 65,8% од вработените се под оваа сума. Повеќе од 350,000 лица имаат бруто плата од 14.199 (231 евро) до 41.141 денари (669 евра). Ако се пресмета во нето, или чист кеш што го добиваат, платата се движи од 155 до 447 евра.
Значи, инфлацијата сериозно загрозува над 800.000 граѓани на Македонија.
Сите начини на одбрана од инфлацијата
Според закон, прва институција во борба со инфлацијата е Народната Банка. Една од основните цели на банката е постигнување и одржување на ценовната стабилност.
Од НБРМ велат дека засега нема да реагираат за да ја намалат инфлацијата иако неизвесноста поврзана со ценовните промени и понатаму е нагласена.
„Доколку се покаже дека растот на цените е од продолжен карактер и позначително влијае на инфлациските очекувања, доколку согледаме поизразени пренесени ефекти од растот на трошоците на инпутите врз финалните цени и базичната инфлација, или пак повратна спрега помеѓу платите и цените, секако ќе реагираме во рамки на нашиот мандат“, велат од Централната банка.
Сепак, ако се затегне монетарната политика, тоа ќе значи поскапување на кредитите и постепен раст на каматите. Со ова, уривајќи ја инфлацијата, на удар ќе бидат над 33 илјади семејства кои што имаат позајмено една милијарда и 45 милиони евра од банките на име станбени кредити, како и над 300 илјади лица кои имаат потрошувачки кредити во висина од милијарда и 716 милиони евра од банките.
Бидејќи инфлацијата е увозна и на страна на понудата, наместо монетарни, би требало да се преземат фискални мерки. На располагање се две опции. Тоа се ваучери за храна и за електрична енергија за најпогодените од инфлацијата и времено намалување на данокот на додадена вредност за одредени прехрамбени производи, но и за енергенсите.
Ќе има ли фискални мерки против инфлацијата
Што се однесува до воведување на ваучери за храна, од Институтот за економски истражувања и политики Фајнанс Тинк велат дека ваква мерка може да биде опција само во исклучителни ситуации и за точно таргетирана категорија која е засегната, а не може да се опфати во постоечките механизми на Министерството за труд и социјалната политика.
Но, дали е можно времено да се намали ддв – то за храната, но и за енергенсите.
Според податоците, ако се намали ддв – то за дел од прехрамбените производи на 0% на три или шест месеци, би се изгубиле во буџетот од 3,6 до 7,2 милиони евра.
