Додека Македонија очајнички бара јаглен и мазут за да ја скрпи зимата, оваа недела се набавила увозна струја по рекордни цени од по 325 евра по мегават час, податок којшто ЕСМ го сокри од јавноста. ИРЛ открива како и институциите и партиите знаеле што ја чека државата во пресрет на светската енергетската криза, но наместо да се грижат за потенцијалните социјални немири и загрозениот животен стандард, тие премолчеле и излажале затоа што локалните избори биле приоритет. Ако институциите биле незналици, одредени фирми биле пророци, па во летото кога почнува кризата се регистрираат нови компании кои веќе дебело печалат од македонската енергетска пропаст.
Пишува: Бојан Стојановски; Дата известување: Дајана Лазаревска; редактура: Сашка Цветковска; Илустрации: Лука Блажев
Од 1970 до 1990 во Македонија се направени 1,700 МВ енергетски капацитети. Во следните 30 години, администрациите воглавно водени од ВМРО-ДПМНЕ, СДСМ и ДУИ успеале да создадат само 160 МВ нови капацитети. Дел од нив е и еколошки и економски контроверзниот проект – малите хидроцентрали воглавно во рацете на политичари, бизнисмени, па дури и лица од организираниот криминал. За овие капацитети се даваат огромни субвенции, а во вкупното домашно производство учествуваат со само 3,9 проценти енергија. ИРЛ ги анализираше јавно достапните списи од изминатата деценија со цел да добиеме слика за тоа зошто државата доцнеше со планирање и изградба на нови проекти кои би требало да го зајакнат домашното производство на енергија и да ја свртат сончевата земја кон обновливи извори на енергија, но онакви со капацитет да го помогнат производството и позицијата на зависност од странски енергенси, а не локалните клептократи.
Клучни наоди
- Институциите знаеле за кризата која што следува уште во април, надлежниот директор од МЕПСО побарал итни интервенции и кризен план уште во јули, но никој не го слушал. Кризата се сокрила за јавноста да не биде вознемирувана пред престојните избори.
- Освен Владата, сите парламентарни политички партии биле свесни дека не очекува енергетска криза, но тоа никој не го дискутирал во релевантните партиски енергетски, економски и социјални совети затоа што „имало избори“
- Додека Македонија очајнички бара јаглен и мазут за да ја скрпи зимата, оваа недела се набавува увозна струја по рекордни цени од по 325 евра по мегават час.
- ЕСМ престана да ги објавува дневните извештаи за купената електрична енергија која константно недостасуваше во системот изминатиот месец, иако тоа е нивна законска обврска.
- Причина за ова се постојаните испади и дефекти во РЕК Битола, темелот на македонскиот енергетски систем кој учествува со околу 70 проценти од вкупното домашно производство на струја.
- ИРЛ открива дека причините се многу подлабоки и вклучуваат корупција и промашени инвестиции кои чинеле стотици милиони евра, а Македонија и покрај тоа останала без струја.
- Ако се оствареле сите партиски ветувања дадени на изборите само во минатите две децении, Македонија ќе изградела модерни капацитети за производство на електрична енергија од обновливи извори да ја снабдува цела Југоистична Европа.
Институции незналици, трговци пророци
ЕСМ изминативе две недели спротивно на своите законски обврски, не ги објавува извештаите за тргуваната електрична енергија која ја купува на слободниот пазар. Новинарите упорно ги бараа податоците, но без успех. Додекa цените за струја се кријат, и тоа во време кога до струја ќе се доаѓа се потешко, ЕСМ на својата веб страна се фали со рекордно дадени субвенции за инвертори за домаќинствата – кои работат на струја. ИРЛ дојде до документот за набавка од 6 декември кој покажува дека од недела во недела цените вртоглаво растат, а со постојаните испади и дефекти во РЕК Битола, Македонија е речиси комплетно зависна од увоз.
Овој понеделник Електрани на Северна Македонија (ЕСМ) набави струја доволна за само шест дена по цена од рекордни 325 евра мегават часови. Потрошени се 3,9 милиони евра за 11,903 мегават часови. Профитот оди кај поеднци, а од оваа голема набавка најмногу се „омрси“ компанијата ЕТМТ Енерџи која се формирала на стартот на кризата, односно во мај годинава.
ЕТМТ Енерџи е во сопственост на компанијата „Енер Трејд“од Албанија и му припаѓа на Артур Мицкај кој е директор на Форумот на младите на Социјалистичката партија и син на судија.
„Енер трејд“ е основана во септември 2018 година, а на 26 октомври добила лиценца за трговија со електрична енергија.
Во 2013 година, Еди Рама го назначил Мицкај за директор на Националната агенција за вработување. На оваа позиција останал до 2018 година.
Неговото име е споменувано во 2016 година кога тој водел 35 активисти на партијата во Турција и при гранична контрола во автобусот била пронајдена и запленета дрога. За медиумите во Албанија изјавил дека ниту тој, ниту пак другите патници во автобусот знаеле дека во автобусот има дрога.
Иако државата можела навреме да набави јаглен, се чекало со месеци. Се додека не дошол „нож под грло“, па минатиот месец кризата почна да станува видлива.
Само во првата половина на ноември ЕСМ испазари скапа струја во висина од околу 12 милиони евра. Во втората половина овие податоци станаа тајна за новинарите и не може со точност да се каже колку чинат набавките на струја на берзите.
Повеќе за фирмите кои најмногу заработија од кризата читајте во второто продолжение.
Како се криеше и лажеше за кризата
Во септември годинава на новинарско прашање на прес конференција министерот за економија Крешник Бектеши жестоко ќе демантира дека на земјата и следи енергетска криза која ќе донесе скапа струја и рестрикции.
„Државата нема да се соочи со енергетска криза, неколку портали и новинари шират дезинформации“, ќе рече Бектеши два месеца пред Македонија да се соочи со реалноста – длабока енергетска криза.
Оваа изјава доаѓа еден месец откако цената на струјата на светските берзи расте двојно и стига до цена од 120 евра по мегават час.Додека медиумите во светот известуваат екстензивно за енергетската криза која ќе следи, а тоа го прават од разните состаноци на нивните лидери и надлежни институции, во Македонија сите политички чинители и институции се посветени на локалните избори.
Анализата на медиумските објави на агрегаторот за вести тиме.мк која што ја подготви ИРЛ покажува дека во периодот од 15 јули до 15 септември поимот енергетска криза се јавува само три пати, од кои два пати во изјави на министерот Бектеши дека криза нема и ќе нема. Од први до петти ноември истиот збор во медиумските објави се среќава 187 пати.
Кон средината на јуни група експерти за енергетика, меѓу кои и Ѓорѓи Манасков од Стопанската енергетска комора, ќе апелираат до надлежните дека е време да се прогласи криза. На 8 август ќе има и состанок во МЕПСО за повлекувањето на електрична енергија која што не може да се надомести.
„Сите знаеја, но тогаш надлежните ни рекоа народот да не се вознемирува, работите да не се комплицираат. Тоа беше во времето кога струјата порасна на 120 евра со очекувања дека ќе расте до 400 евра“, вели Манасков за ИРЛ.
Несериозни луѓе за сериозни времиња
Парламентарните партии признаваат дека изборите биле поважни од струјата. Речиси ниту една надлежна комисија во партиите не се состанала. За ИРЛ сите потврдија дека најважни биле локалните избори, додека ДУИ воопшто не одговори на нашите прашања.
Партиските совети за енергетика едвај и да се сретнале. ИРЛ ги праша и политичките партии кои што имаат свои посебни енергетски или економски совети. Овие тела или комисии служат за од нив да се црпат и идните функционери во посочените сектори доколку одредена партија стане дел од владата. Тие треба да прават анализи, да ги дискутираат општествените проблеми и да даваат свои предлози и идеи за излез од кризи од нивната проблематика.
Кога нашите новинари ги побараа претседателите на овие комисии, сите звучеа изгубено и изненадено.
Претседателката на СДСМ Размена Дуровиќ Чекиќ, која што е и вработена како државен секретар во министерството за економија, прво се збуни од прашањето на новинарот. Рече дека имале една средба во октомври, а заклучоците ги пратиле до владата, министерот и вицепремиерот за економија. Не кажа што се заклучоците, ама се пофали дека сите биле прифатени. Од оваа средба немаше партиско соопштение, ниту е јасно кога и што навистина зборувале.
„Малку сме месецов зафатени со изборите и имаме помалку активности по ова прашање”, рече таа за ИРЛ.
Претседателката на комисијата за енергетика на ВМРО-ДПМНЕ, Елена Марковска Велинова, на прашањето на новинарот рече дека имале куса средба на интернет платформата Зум и дека таа „не може да одговори на ова комплексно прашање без да се сретнеме“.
Од партијата Алијанса за Албанците кусо одговорија дека „нивни фокус се локалните избори“.
„Поопширно на оваа тема немаме разговарано“, признаа од Алијанса.
Орхан Муртезани, портпарол на партијата Алтернатива, за ИРЛ изјави дека тие подоцна ќе се бават со овој проблем.
„Тој период бевме фокусирани на локалните избори и преговорите за влез во владата. Во потесното раководство се има спомнато кризата, но немаме заклучоци“, рече тој. Муртезани е пиар експерт и можен кандидат за директор на МЕПСО. Негов предлог е струјата да не може да поскапи повеќе од 20 проценти.
Преку анализа на јавно достапните податоци и серија интервјуа со експерти и лица во институциите, ИРЛ открива дека клучните луѓе знаеле за енергетската криза која што следува, но никој не кажал ништо затоа што локалните избори биле поважни од проблемот. Знаела и опозицијата, но и нивниот фокус е во изборниот перформанс.
Поради ова, Македонија не набавила јаглен навреме за да работи темелот на енергетската инфраструктура во земјава – РЕК Битола. Со тоа ќе се избегнело купување на катастрофално скапа увозна струја. Сепак, вистинските причини за енергетски урнисаната Македонија се многу подлабоки и лежат во децениските неостварени ветувања на главните политички партии и отсутство на капацитет да се приоритизираат вистинските државни интереси.
Почетокот на кризата „закопан“ на владините состаноци
Во јуни годинава цената на струјата почна вртоглаво да расте. Ова е првиот знак дека ќе следува недостаток на електрична енергија и можно поскапување на струјата за граѓаните. Втор индикатор кој упатуваше дека навлегуваме во „енергетска криза“ беше однесувањето на компаниите добавувачи на струја на либерализираниот пазар со електрична енергија. Индустриските капацитети зависеа од фирмите добавувачи кои пак имаа договори со странски компании за испорака на струја до нашите фирми кои пазарат енергија на отворен пазар. Раскинувањето на договорите доведе до ситуација да не може да се испочитуваат договорите за испорака на електрична енергија до бизнисот. Лиценцираните компании најдоа солуција. Почнаа да црпат струја од резервите на МЕПСО – без сериозно оправдување пред Европската енергетска заедница.
Куштрим Рамадани, директор на МЕПСО, ни тогаш ни сега не криеше дека ситуацијата е алармантна. Тој беше и меѓу првите кои јавно проговори дека оваа криза не смее да се закопа под тепих. Но, партиите ги победија институциите.
„Јас сметам дека тоа што ни недостасува во мрежата да го купиме на слободен пазар. Тоа треба јавно да се каже дека тоа чини и не можеме ние да се правиме најпаметни во Европа, кога цела Европа, Кина, и не знам уште кој нема енергетска криза ние како Македонија да кажуваме кај нас нема да има криза, кај нас нема да има поскапување. Човек треба да биде многу наивен за да верува во вакви работи“, вели за ИРЛ Куштрим Рамадани, директор на МЕПСО кој што среде криза е пред разрешување поради партиско-политичките пазари за функции.
Но цената на струјата на ХУПЕКС – унгарска берза релевантна за формирање на цената кај нас, почнува да расте уште во април. Драматичен раст се случува во јули кога за мегават час, цената достигнува 95 евра и од тогаш прогресира, за во ноември цената да отиде над 200 евра за мегават час. Директорот на МЕПСО уверува дека ги информирал и владата и надлежните министерства за поскапувањето уште летово. Имале состаноци за кои потврда стигна и од министерот за економија, Крешник Бектеши.
Насилството врз Марко Бислимовски од страна на син на висок функционер ја отвори Пандорината кутија
Иако разговарале, увиделе и заклучиле дека сме на праг на „енергетска криза“, избраните функционери решиле ова да го премолчат. Но, еден физички напад во кафеана во Дебар Маало откри дека кризата со струја не само што е сериозна, туку не води до неодговорни партиски спонзорирани фирми кои што краделе струја од европската мрежа.
Подебелиот крај го извлече првиот човек на Регулаторната комисија. Марко Бислимовски физички беше нападнат од синот на Муса Џефри, поранешен високо позициониран функционер во ДУИ. Причина за нападот, беше одлуката Регулаторна да започне постапка за одземање на лиценцата за препродавање струја на фирмата „У Повер“ која ја раководат синовите на Џафери. Поради откажани договори со добавувачи, за да ги задоволи потребите на клиентите „У Повер“ влечеше струја од европската енергетска мрежа – струја која може да се користи во екстремни ситуации како на пример хаварија во домашниот енергетски систем. Дисбалансот и повлекувањето беше забележано и пропратено со опомени. Ваквиот потег предизвика МЕПСО да генерира долг од 15 милиони евра и да апелира за помош од 30 милиони евра.
Партиско спонзорирана пропаст на РЕК Битола
РЕК Битола е темелот на македонското производство на струја. Седумдесет проценти од производството на струја во државата отпаѓа на РЕК Битола под услов да работат сите три блока. Доколку е така, освен домаќинствата, со струја би се снабдило и стопанството. Од 2014 наваму РЕК Битола работи со постојани испади и речиси ниту еднаш трите блока не работеле одеднаш. Хидропотенцијалот од вештачките акумулации како на пример браните Маврово и Козјак, учествуваат со 20 проценти во вкупното производство.
Дополнително, РЕК Битола работи на јаглен – опасен загадувач и ресурс кој што веќе Македонија го нема, па мора да го увеземе за да произведеме енергија среде глобална криза.
Во периодот од 2009 до 2016 година наваму потрошени се најмалку 100 милиони евра во промашени инвестиции во РЕК Битола. Наместо да се произведува повеќе струја со помалку ресурси, РЕК едвај и да работи.
Клучните пијавици биле партиите. Во период од само 10 години, тие вработиле илјадници луѓе во капацитети кои наместо повеќе и подобро работеле полошо и произведувале помалку.
Лагите растат, сметките стануваат подебели, граѓаните и бизнисот на раб на колапс
На почетокот на месецов еден од менаџерите на голем прехрамбен индустриски капацитет од скопскиот регион ќе добие нова понуда од ЕВН за набавка на електрична енергија. Новата понуда носи четири пати поголеми трошоци.
„Ако досега плаќавме помеѓу 10 и 13 илјади евра месечно за електрична енергија која што ја набавуваме на слободниот пазар, сега, со новата понуда, ќе плаќаме нешто повеќе од 45.000 евра по месец, и тоа ова ни е гаранција до крајот на декември. Новите цени се диктирани од новата реалност, а тоа е енергетската криза во целиот свет поради обврските за намалување на емисиите на јаглерод диоксид кои ги презедоа државите“, вели менаџерот на компанијата кој од репортерот на ИРЛ побара анонимност.
Разочарувањето доаѓа од друго место: Неподготвеноста на државата да го надомести од сопствено производство она што сите знаеја дека ќе следи, а тоа е недостаток на електрична енергија.
Пораките на сите загрижени експерти се исти или слични. Малите бизниси ќе имаат поголема штета, но и големите кои се послаби финансиски. Ќе следат големи поскапувања и социјални немири, a студената зима може да донесе огромни рестрикции.
Меѓу малкуте експерти кои вознемирено апелираат до одговорните политички сили дека енергетската криза треба да е прва на агендата за решавање а на граѓаните треба искрено да им се каже што се случува е поранешниот министер за финансии во првата влада во независна Македонија. Џевдат Хајредини од позицијата на искуство веќе ги гледа последиците од она што тој го нарекува хаварија, а не криза.
„Криза беше во јули, сега е неизбежна хаварија. Граѓаните се излажани, измамени и со право си велат што ќе биде сега. Ова не е примерно поведение за држава. Секој граѓанин со право вика што ќе биде. Ќе бидеме принудени да мораме да купиме катастрофално поскапа струја“, вели тој.
Хајрдини, кој долги години беше директор во државното електростопанство вели дека ова однесување на сите политички чинители во минатите три децении е рамно на предавство.
„Не може за три децении во поранешниот систем да се произведат 1,700 мегават час капацитети, а во трите децении само 160. Јас би рекол и само две, бидејќи првите години беа претешки и невозможни за инвестиции во регионот опкружен со војни. Јас ви гарантирам одговорно дека ниту тогаш, ако дошло до вакво нешто, немало да се крие и ќе имало итни акции од сите парламентарни партии со цел да се најде заеднички излез. Тоа секако дека ќе го правеа разумни луѓе и експерти а не политички пазарџии“, вели тој за ИРЛ.
СДСМ иако имаше вицепремиер експерт за енергетика, господинот Кочо Анѓушев, сепак се фалеа со инвестиции во инвертори за кои потрошија 10 милиони евра во време кога домаќинствата кои се грејат на струја ќе плаќаат два, три па и четири пати поскапа струја. Тие ревносно ја туркаа и политиката на Груевски за субвенции во малите хидроцентрали кои се покажаа погубни за природата.
Крај на првото продолжение
Следете не’ на социјалните мрежи за информации за распоредот на датумот на објава на второто продолжение.
