Press "Enter" to skip to content

Тајните играчи од САД позади македонските „фејк њус“ велешки сајтови

Македонската таканаречена фејкњус индустрија од Велес имала и американски врски со познати конзервативни автори, а во моментов се води и меѓународно истражување за можни координирани меѓународни акции во медиумската пропаганда. Се истражува и што барала руска државјанка во Македонија непосредно пред изборите за претседател во САД во 2016. Не било кој, туку Ана Богачева, дел од обвинението на Роберт Милер во американската истрага. 

Автори: Сашка Цветковска, водечки репортер

Ко-автори: Аубри Белфорд, Крег Силверман и Џ. Лестер Федер.

Истражувањето спроведено од Истражувачката репортерска лабораторија – ИРЛ Македонија заедно со партнерите ОССРП (OCCRP) и Базфед (Buzzfeed)  ја открива вистинската приказна позади таканаречената фејкњус фабрика од Велес која ги стресе и американските претседателски избори во 2016 година.

Една недела пред денот на изборите во САД во 2016 година, Базфеед откри дека во Велес се регистрирани повеќе од сто веб страници кои објавуваа лажни и вирални вести кои одеа насока на поддршка на  Доналд Трамп, тогаш кандидат, а денеска претседател на САД.

Медиумите низ светот се собраа во Велес да ја раскажат приказната за Велес и за таканаречените лажни вести кои ги правеа тинејџери од целиот свет. Многумина од нив со малку разбирање на англискиот јазик, но со успех во заработката на десетици илјади долари од дигитален маркетинг благодарение на виралноста на нивните често погрешни приказни за американската политика.

Браќата Арсови, Трајче (лево) и Пане , на едно од нивните чести луксузни патувања/Фото: Фејсбук

Партнерите сега откриваат дека политичката новинска индустрија не почнала спонтано од аполитични тинејџери, туку била лансирана од познат млад адвокат којшто славата ја стекнува со тоа што често ги брани македонските новинари во разни судски случаи. Неговото име е Трајче Арсов. Тој работел со американски партнери повеќе од шест месеци во периодот пред претседателските избори во САД. Еден од овие Американци е и Парис Вејд, кој во моментов се кандидира за државното Собрание во Невада. Арсов, исто така, ангажирал  и американски и британски автори да пишуваат за неговите сајтови, вклучувајќи најмалку двајца кои работат за десничарски конспиративни популистички веб медиуми како Gateway Pundit.

Ова истражување открива дека Македонија ја посетиле припадници на руските таканаречени трол-фабрики кои се дел од обвинението на специјалниот советник од САД, Роберт Мулер, кој го истражува наводното мешање во претседателските избори. Во Македонија дошле само три месеци пред креирањето на првите сајтови со таканаречени лажни вести фокусирани на американската политика во предизборието.

Новинарите од партнерските организации не најдоа доказ што го поврзува доаѓањето на Ана Богачева, тн. руски трол од обвиниението на Милер, со велешките веб страници. Арсов и другите поврзани со оваа операција негираат секаква поврзаност со било какви линкови со Русија.

Фотографија од пасошот на Ана Богачева, од архивата на македонската гранинча полиција зачувана при нејзиниот влез во земјава.

Двајца високи функционери во две институции кои се вклучени во меѓународната истрага потврдија дека во истрагата се вклучени и македонски разузнавачки и правосудни агенции кои соработуваат со правосудни органи и агенции од САД во најмалку две западно-европски држави. Целта е да се истражи дали можеби постојат евентуални врски со Русија.

Според македонските официјални лица вклучени во оваа истрага, имињата на Арсов и Богачева се меѓу дваесетина други кои се проверуваат во две посебни истраги кои имаат допирни точки една со друга.

Еден од надлежните лица во разговор со Базфед кажа дека „истрагата е во многу рана фаза и дека не мора да значи дека оние кои се нашле на листата за проверка направиле нешто нелегално“. Ниту еден од американските автори до објавувањето на ова истражување  не знаеше дали е дел од некаква истрага, а партнерите не можеа да потврдат ништо поврзано со нив.

Она што е јасно е дека моќните сили на Фејсбук, големите заработки од дигиталниот маркетинг и политичките спонзорства даваат шанси на глобални сојузи да го зголемат своето влијание преку ширење на лажни или полу вистинити вести во критични моменти како деновите пред изборите во САД.  

Нулта пациент – почетна точка

​Стереотипот за македонски објавувач на лажни вести е тинејџер од Велес кој слабо зборува англиски, не се грижи за новинарството ниту за политиката во САД, а пак врвно управува со техники за масовно плагирање и ширење на дезинформации по социјалните мрежи.

Трајче Арсов не е ниту една од овие работи. Но, тој е кумот на веб страниците од Македонија кои објавуваа содржини за политиките во САД.

​Арсов, кого пријателите го нарекуваат Тале, е 33 годишен адвокат од Скопје, кој потекнува од Велес. Арсов се декларира како либертаријанец на кој републиканските сенатори Ранд Пол и Тед Круз му се политички идоли.

Во изминатите десет години кога во Македонија владееше авторитативна – конзервативна влада, Арсов беше еден од ретките адвокати кои имаа волја да ги бранат независните новинари (во сплет на околности, Арсов бранеше и коавтор на оваа приказна, но откако се откри неговата вмешаност во сајтовите со лажните вести, неговиот ангажман е прекинат).

Архивирана веб страница од USA Politics Today, веб сајт воден од Тале Арсов и првиот и највлијателен веб сајт со лажни и препишани вести. Ноовинарите го користеа сервисот Web archive за да ги ресторираат одново избришаните содржини.

Со увид во домејните за регистрација на Македонските политички сајтови,откривме дека Арсов заедно со неговиот брат Панче, ги објавиле првите политички сајтови во Велес – USAPoliticsToday.com беше објавен на 23 септември 2015 година. Објавувањето на овој сајт во Велес предизвика големи реакции и брзо по тоа почнаа да се појавуваат слични сајтови. Со тек на времето Арсови направија своја империја од приближно дузина сајтови и поврзани Фејсбук страници кои имаа преку 2 милиони следбеници. Овие страници беа оперативни и објавуваа вести се до овој април кога Фејсбук конечно ги затвори.

Репортерите со Арсов се сретнаа некаде кон средината на мај во лобито на хотелот кој се наоѓа спроти спомен домот на Мајка Тереза, во центарот на Скопје.

На почетокот Арсов негираше било каква поврзаност со овие сајтови, но откако беше соочен со документи почна да се отвара. Во серија на интервјуа кои се одржуваа лично, преку апликацијата Whatsapp и телефонски, тој постепено откриваше детали околу организацијата, кои вклучуваа информации за соработници од Велика Британија и САД. Пред објавувањето на сторијата, новинарите дополнително ги потврдија овие информации.

Во разговорите со нашите репортери, Арсов негираше било каква поврзаност со пропагандната операција на Русија. Според него, се започнало во 2015 година, кога неговиот брат (Пане) му ја дал идејата. Со години Велес бил домаќин на мноштво сајтови кои објавуваа вирални стории за здрава храна, додатоци за исхрана, автомобили, мотори и други теми. Дел од локалците кои учествувале во ова направија мали богатства преку онлајн рекламните сервиси како Google AdSense (платформа за рекламирање на сајтови преку рекламите на Гугл). Арсов вели дека неговиот брат во тој момент бил невработен и живеел од помошта на неговите родители  и сакал дел да биде дел од акцијата. Пане, вели дека прв пат слуша за некаква истрага и дека тој не е вмешан во ништо нелегално.

Тале вели дека кусо време се обиделе да водат интернет сајт за автомобили, но многу брзо се увериле дека политичките портали особено оние кои се про-конзервативни многу подобро котираат.

„Ја следам македонската политика, политиката во САД и Русија“, вели Тале. „Си мислев – ок, би можел да почнеш со нешто поинакво, што не е здрава храна, автомобили, би можел да почнеш со политика“.

И покрај тоа што Тале за себе смета дека е либертаријанска десница тој вели дека неговиот прв обид на пазарот бил за текстови за либералите. Но, на Фејсбук, копирање и преработка на текстови за конзервативците била подобра бизнис идеја, вели тој.

„Ги дознавме имињата на групите во кои можеме да останеме подолго, каде нашите профили не ги отстранија, и беа поврзани со конзервативците, со Републиканците, со Трамп“, вели тој. „Најдовме над 100 групи на конзервативците, а имаше само десетина за либералите“.

Во интервјуто за нашите репортери, Арсов тврди дека неговите портали не објавувале лажни текстови, туку содржината во главно била преземена од мејнстрим конзервативни сајтови како Fox News, Breitbart, The Daily Caller, and the Washington Examiner.

„Јас сум против мејнстрим медиумите кои се пристрасни кон демократите“.

CNN и други, како и ABC се исто така пристрасни“, вели Арсов.

Проверката на архивираните текстови на сега затворените страници, покажува изобилие од  десничарски конспирации. Obama’s Ex-Boyfriend Reveals Shocking Truth That He Wants To Hide From America,  Putin to NWO Agents and Satan Worshipers: I’m Coming for You!, “HUGE Scandal – Chelsea isn’t Bill Clinton’s Daughter?

Најмалку во еден наврат, сајтот реобјавил и информации од сатиричниот веб сајт The Onion, и ја презентираше како вистинска сторија.

Бројни стории кои претходно беа објавени ја фаворизираа Русија иако Арсов во интервјуата неколкупати одрече дека неговиот „издавачки бизнис“ им било каква врска со Русија или било кој што би можел да работи како прокси за таа држава.

Како што вели тој ја објавувал таа содржина затоа што тие вести биле достапни и луѓето сакале да ги читаат.

Веб страната USA Politics Today многу брзо стана успешна. Во Велес се прошири информацијата дека браќата Арсови нашле нова тема од која се прават пари. Набрзо, другарите на Пане почнале да отвораат свои политички веб страници. Како што вели Арсов, веб страница отворил и Орце Станковски. Според изјавите на Тале, Станковски пред да влезе во „издавачкиот бизнис“поминал шест месеци работејќи на фарма за свињи.

Станковски ги направил страниците usapoliticsinsider.com и usadailypolitics.com. Други млади лица и тинејџери наскоро отворија свои сајтови за политиката на САД.

Станковски му ја спушти слушалката на нашиот репортер кога од него побаравме коментар за овој случај.

Меѓународни врски

Пролетта во 2016 година, Велес беше дом на таканаречената индустрија за политички веб страници ориентирани кон американските политики. За младите во една земја каде што просечниот приход е малку повеќе од 300 евра месечно, можноста да се заработат пари преку Google Adds Sense и други мрежи беше пресвртна точка.

Се купуваа нови коли и се трошеле пари по локалните барови. Додека Пане се расфрлал со пари низ градот, Тале тивко ги менаџирал сајтовите и градел стабилна инфраструктура за нови брендови. Профитите растеа, а браќата не губеа време за да ги трошат парите. Во 2016 година Пане и Тале двајцата посебно биле на патување во Тајланд. Фотографии од овие патувања браќата објавувале фотографии на социјалните мрежи.

До 2016 година Тале создал и нов контакт – тој вели дека започнал да се допишува на Фејсбук со Бен Голдман, американски писател и издавач кој заедно со неговиот партнер Парис Вејд, ја основале Liberty writers news, хипер партиски конзервативен сајт со седиште во САД. Оваа двојка ќе доживее слава кон крајот на 2016 година во ноември кога Вашингтон Пост ќе им направи профил портретирајќи ги како дезинформатори платеници кои се богателе преку ширење страв и гнев. Вејд денеска Републикански кандидат за државниот сенат на  Невада.

Арсов и Американците Голдман и Вејд, ги менуваа своите искази кога беа иницијално соочени со докази.

Кога нашиот репортер прв пат телефонски го контактираше Вејд, тој одговори: “Не знам ништо за врски со македонски издавачи“. Подоцна Голдман достави пишана изјава со која го призна партнерството со Арсов.

Арсов пак, првично рече дека за Голдман и Вејд дознал од профилот направен во Вашингтон Пост, а единствена врска меѓу нив било тоа што преземал неколку текстови од Алекс, братот на Парис Вејд. По двонеделни контакти и интервјуа, Арсов ја откри нивната екстензивна соработка. Тој рече дека Голдман го замолил да помогне да се запрат другите македонски издавачи бидејќи краделе многу текстови од Либерти Врајтерс. Арсов вели дека како адвокат им испраќал и писма на другите издавачи на сајтови од Велес. Како и да е, изјавата на Голдман го демантираше ова.

„Никогаш не сме барале правни услуги од него. Нашата релација беше строго новинар кон новинар“, рече Голдман.

И Арсов и Голдман рекоа дека врската започнала кога почнале да споделуваат содржина на своите Фејсбук страници, тие на нивните, Арсов на неговите. Оттаму, врската се продлабочувала. Периодот меѓу летото 2016 и јанауари 2017 година, Вејд напишал повеќе од 40 текстови за македонскиот сајт на Арсов USA PoliticsToday.  Неговиот брат Алекс за истиот сајт напишал најмалку 670 текстови користејќи го псевдонимот Александер Варен.

Освен овие контакти, Арсов исто така најмил и други американски пишувачи да работат за него. Тој вели дека сите други сопственици на сајтови од Велес правеле плагијати, односно копи – пејст од други текстови, додека тој сакал да избегне да ги крши правилата на Гугл, според кои оние што се рекламираат мора да објавуваат оригинална содржина.

„Никој, буквално никој во Велес не пишуваше свои текстови“, вели Арсов.

Друг Американец кој работел за Арсов е Џони Робертс. Тој вели дека бил најмен да пишува за USA Politics Today, откако ги исконтактирал администраторите на страницата и ги понудил своите услуги како автор.

„Испратив порака во која напишав дека имам години искуство со блогирање и одлучија да ми дадат шанса“, одговори Робертс на Фејсбук пораката испратена од нашиот новинар. Тој вели дека на почетокот  му било чудно што Арсов бил стациониран во Македонија, но дека многу не размислувал за тоа.

Друг автор од САД кој работел за Арсов е Алисија Пове, која вели дека аплицирала за работа и била во можност во текот на денот да пишува онолку текстови колку што таа сака. Таа не одговори на другите прашања кои и беа поставени преку месинџер апликацијата на Фејсбук.

Алисија Пове сега пишува за Gateway Pundit, веб страна која често објавува невистини и конспиративни теории.

Парис Вејд, конзервативеен либертаријанец. Кандидат за државното собрание во Невада и сопственик на конзервативна десничарска веб страница

Оливер Долиморе е британски автор кој исто така пишувал и за Арсов, но и за Gateway Pundit. Тој не одговори на прашањата кои му беа поставени преку Фејсбук и Твитер.

Точно и легитимно новинарство

Како што се наближувале изборите во 2016 година, Арсов и неговите партнери во Liberty Writers преку сајтовите и Фејсбук страниците кои ги работеле, продолжиле да продуцираат вирални, најчесто погрешни про Трамп вести.

Истата година на 3 ноември, Базфеед ја објави првата сторија за веб страниците од Велес. Само две недели подоцна, Трамп победи на изборите, а Вашингтон Пост го објави профилот за Голдман и Вејд. Двете стории беа вирални, но никој,  ама никој не знаеше дека Македонците и Американците со месеци работеле заедно.

Во крајна линија светското внимание кое беше насочено кон двете страни влијаеше лошо на нивниот бизнис и предизвика да почнат да ја губат работата.

Фејсбук, Гугл и другите платформи почнаа да попуштаат. Сајтовите од Велес беа отстранети од АдСенсе, а не многу подоцна почнаа да ги губат и Фејсбук страниците. Точно една година од денот на победата на Трамп на изборите, Вејд изјави дека нивните страници со повеќе од 1.8 милиони следбеници биле избришани.

Последователно на тоа, Вејд направи и видео во кое зборува за отстранувањето на страниците и бара донации за неговата политичка кампања.

Фејсбук страниците кои беа поврзани со веб сајтовите на Арсов со повеќе од два милиони фанови преживеаја подолго од оние на американските партнери.

Последниот удар за страниците на Арсов дојде на почетокот на април оваа година кога Фејсбук во еден ден ги отстрани сите.

Извор запознаен со отстранувања вели дека содржините се симнати, согласно насоките од Фејсбук да се тргнат од платформата сите финансиски мотивирани не автентични содржини.

Пред кратко време објави нови мерки кои се со цел да се намали опсегот  на страниците кои се управувани од странски издавачи, како оние во Велес.

Фејсбук продолжува да ги таргетира страниците на англиски јазик во Македонија, а власта има своја истрага за оние кои се одговорни за ширење лажни вести во време на претседателската кампања во САД.

Голдман и Вејд изјавија дека не биле свесни дека постои било каква официјална истрага поврзана со македонските сајтови и дека за тоа биле информирани преку медиумите.

Во изјавата која ја даде, Голдман рече „веруваме дека нашите активности и нашето известување беа точно и легитимно новинарство“.

Официјалните лица велат дека во истрагата се обидуваат да ги најдат клучните играчи кои стојат зад сајтовите и да откријат дали има вмешаност на странски фактори во креирањето на сајтовите и во целата операција.

Клинт Ватс, поранешен агент на ФБИ и автор на книгата  Messing With the Enemy: Surviving in a Social Media World of Hackers, Terrorists, Russians and Fake News,  рече дека истражителите  најверојатно се фокусирани да откријат дали постои руска врска со креирањето  и работата на овие страници. Како и дали содржината покажува некаков знак на координација и дали биле вклучени и пари исплаќани од странство.

„За мене најважно е: Од каде ги добиле парите за да почнат со работата? Знам дека веб страните најчесто не се многу скапи за да почнат со работа, но базичната инфраструктура како и знаењето за сето ова мора да дојде од некаде. Од каде дошла идејата да започнат со вакви сајтови и фокусот да биде на изборите во САД. Кој им дал ресурси и вештини за да го започнат ова“, вели Ватс.

„Не ја коментирам мојата работа“

Богдачева е една од 13те руски државјани обвинети за наводно мешање во изборите во САД февруари годинава, од страна на Мјулер.

Обвинението се фокусирало на улогата на „фабриката за нарушување на углед“ со седиште во Ст. Петерсбург. Станува збор за Агенција за истражување на интернетот, која што создавала онлајн пропагандни материјали и ширела пораки преку социјални мрежи со цел да му помогнат на Трамп до изборна победа над противкандидатката Хилари Клинтон.​

​​Во обвинението стои, дека Богдачева во минатото раководела со одделението за анализа на податоци во таа Агенција. Во соработка со друга вработена во Агенцијата, Богдачева наводно патувала низ соединетите држави во период од три недели, во етко на јуни 2014 година, создавајќи разузнавачки извештаи кои ги проследувала до претпоставените во Агенцијата.

Точно една година подоцна, Богачева допатувала во Македонија.

Документите за влез во државата, прибавени од Базфеед и ОССРП​ укажуваат дека Богачева престојувала во Македонија во средината на 2015. ​

На 26 јуни  2016 преминала во Грција, за што понатаму нема службени записи, ниту пак е познато како влегла во Македонија

​Богачева за своите патувања од Грција кон Австрија, па Италија објавувала постови на социјалната мрежа VKontakte, каде што, всушност, новинарите и видоа дека таа воопшто доаѓала овде.

​На новинарски прашања поставени преку „VKontakte​“ да ги објасни причините за посетата на Македонија во 2015, Богачева одби да одговара на прашања со коментар дека „не разговара за прашања поврзани со нејзината работа”. Во прашањето, новинарите не имплицираа дека таа била овде службено, туку самата Богачева тоа го кажа во нејзиниот одговор.

Новинарите не најдоа никаква врска меѓу Богачева и македонските сајтови.

Арсов останува на ставот дека првиот сајт бил негова идеја. Како и Вејд и Голдман, така и Арсов не знаел дека се води истрага за ова. Тој вели дека не е загрижен за тоа што истражителите може да најдат.

„Нема никаков криминал тука. Никој не може за ништо да ме обвини“, вели тој, додавајќи дека било каква истрага во Македонија е резултат на притисокот кој се правел од САД.

Арсов се уште ја има својата адвокатска канцеларија, но Фејсбук затвори многу од политичките страници во Велес.

„Кога Фејсбук страницата ти е затворена не можеш да работиш повеќе“, вели Арсов.

Кратко откако неговите страници беа отстранети, Арсов го гледал сослушувањето на Марк Цукенберг од страна на членовите на Конгресот. Во неколкучасовниот распит кој се случуваше среде скандалот со Кембриџ Аналитика, Цукерберг објаснуваше за полисата на компанијата за заштита на податоците. Арсов бил посебно заинтересиран за она што сенаторот Тед Круз го прашал Генералниот директор на Фејсбук. По сослушувањето, Арсов испратил мејл до канцеларијата на сенаторот Круз за да го осуди она што тој го нарекол како нефер цензура на конзервативните гласови на платформата.

„Јас сум сопственик на USA Politics Today. Конзервативните медиуми се мета на напади од Фејсбук. Бараме поддршка за да продолжиме вестите да ги шириме секаде“, пишува во мејлот на Арсов.

Од кабинетот на Круз не одговориле на мејлот. Арсов можеби е поддржувач, но тој не е нивни гласач.

АРХИВА