Зошто е сѐ толку скапо

Анализата на трошоците за живот покажува дека последните две години, за време на кризата, односно во 2022 и 2023 година, сѐ поскапи за 25%, а во истиот период приходите на граѓаните пораснале за само 10%, што доведе до колективно осиромашување на нацијата. Меѓу најголемите добитници од кризата се супермаркетите. Прoфитите на 10-те најголеми синџири маркети лани пораснале за 40 проценти повеќе отколку годината пред тоа.

Известува: Александар Јанев; Графика: Лука Блажев;

Помислата „колку е сè скапо денес“ е општиот сентимент на граѓаните секогаш кога влегуваат во продавница. Излегуваме со полупразни кеси, детално проверувајќи ги фискалните сметки што сè сме испазариле за да нè чини толку пари. 

Коренот на овој проблем е инфлацијата која последните две години, кумулативно, ги зголеми трошоците за живот за дури 25%. Изразено во пари, тоа значи дека за сите производи и услуги што претходно сме плаќале по 1 000 денари сега нè чинат по 1 250 денари просечно. И токму ова поскапување е клучно кога граѓаните пробуваат да си објаснат како парите изгубиле вредност и како за исто пари, за разлика од порано, сега купуваат многу помалку. 

„Порано тоа што беше 400 или 500 денари сега е 1 000 денари“, раскажува Борис Рајковиевски и додава дека за разлика од нив, пензионерите, политичарите си ги зголемиле платите за речиси 80% додека тие преживуваат.

„Не знам дали со 1 000 денари дали веќе можеш да завршиш некоја работа“, додава пензионерката Автовска која со нас го сподели само своето презиме.

Веле Спасовски, кој пазари на пазарот во Буњаковец, вели дека тешко се живее. „Пензиите не стигаат за ништо“, се жали тој.

Поскапувањето што се случи само во 2022 и 2023 година е колку зголемувањето на цените за 14 години претходно, вклучувајќи ја и 2008 година, кога почна светската економска криза и последен пат искусивме висока инфлација од 8,3% годишно. За граѓаните улога во поскапувањата имаат повеќе фактори.

„Сè поскапи, сè. Трговци, препродавачи и така сè поскапи“, вели Џевад Мастр за ИРЛ, кого го сретнавме на зелениот пазар Буњаковец.

Најголем дел од парите се трошат на најосновното – храна која веќе за дел од граѓаните станува дури луксуз. 

„Еве, на пример, 300 грама чварки чинат 400 денари“, вели скопјанецот Томислав Јаневски.

По одделни производи, во ерата на висока инфлација, најмногу поскапи храната за 32,6%, одењето во хотели и ресторани за 28,2%, домувањето и другите режиски трошоци за 23,7%, а транспортот за 20%. 

Генезата на оваа ценовна криза нè враќа до периодот на ковид-пандемијата. Рестриктивните мерки на движење кои ги затворија граѓаните во своите домови доведоа до помала побарувачка на производи. 

Но, кога пандемијата заврши, побарувачката нагло се зголеми што, пак, предизвика и зголемување на цените. Но, само што светот се стабилизира, следуваше нова криза. 

Во 2022 година избувна конфликтот во Украина. Европа и САД воведоа санкции за руските енергенси, односно природниот гас и нафтата. Со тоа кризата се продлабочи, а инфлацијата достигна рекордни двоцифрени стапки и остави разорни последици врз животниот стандард на граѓаните.

Но, оваа ера на висока инфлација конечно завршува. Зголемувањето на цените од месец во месец е забавено. Според последните податоци од Државниот завод за статистика, трошоците за живот во октомври годинава биле за 3,5% повисоки отколку истиот месец лани. 

На месечно ниво, статистиката овој пат забележа намалување на цените, односно дефлација во споредба со септември, а тоа е она што граѓаните всушност го посакуваат. Но, овој тренд е последица на мерката за ограничување на маржите од страна на државата за одредени основни производи во таканаречената есенска потрошувачка кошница, но ефектот од оваа мерка заврши штом таа престана да важи, кон крајот на октомври. 

Марјан Петрески е универзитетски професор, економист кој концептуално не се согласува со оваа мерка. Тој вели дека главната причина што ефектите од оваа мерка се ограничени е смирувањето на инфлациските притисоци, особено увозната компонента. 

„Проблемот е што ние имаме неповолна пазарна структура. Кај некои пазарни потсегменти немаме чисто конкурентски пазар, односно поблиску сме до некоја олигополска форма, или здружување на неколку големи играчи на пазарот, кои потоа се договараат по која цена ќе го продаваат производот, најчесто наметнувајќи висока маржа“, вели Петрески. 

Според него, замрзнувањето на цените и маржите целеше да ја коригира оваа аномалија на пазарот и успеа во тоа, но само на краток рок. 

„Ова не го решава проблемот во неговата суштина. Наместо тоа, треба да се засили и да се прошири мандатот на Комисијата за заштита на конкуренција и да се санкционира прокартелско здружување на пазарот. Да, тоа е потешкиот пат, ама ете, тоа е пример за структурна реформа која треба да даде долгорочни бенефити“, додава Петрески. 

Само што престана да важи мерката, цените се вратија на старо. И покрај тоа што инфлацијата се намалува, тие веќе се премногу високи. И, најверојатно, никогаш нема да бидат како пред кризата. 

Колку граѓаните ја почувствуваа оваа ценовна криза на сопствен џеб, покажува фактот што во оваа трка растот на просечните приходи не успеал ни приближно да го следи зголемувањето на цените. 

Оттука, сите ние колективно денес сме за 15% посиромашни отколку во 2021 година пред почетокот на оваа криза, затоа што наспроти растот на цените, кој изнесува 25%, просечните приходи ни пораснале за само 10%. Тоа значи дека реалната вредност на парите се намалила за 15%. 

Но, некои граѓани осиромашиле повеќе од други затоа што социјалните разлики подразбираат и различни потреби за трошење. Така, најсиромашните 10% од граѓаните, дури 85% од својот буџет го трошат за храна, каде што поскапувањето беше и најголемо, додека пак најбогатите за храна трошат само третина од парите, а многу повеќе за рекреација и култура, облека и обувки, хотели и ресторани.

Кога ги внесовме овие податоци во „Калкулаторот за лична инфлација“ што го изработивме, произлезе дека животот на најсиромашните граѓани во последните две години поскапел за 32%, додека пак трошоците на најбогатите им пораснале за 20%. 

Во недостиг на официјални податоци за стапката на сиромаштија, затоа што Државниот завод за статистика дури сега ги објави податоците за 2021 година, една студија на Институтот за економски истражувања и политики „Фајнанс тинк“ открива дека поради кризата со храна и енергија дополнително 13 илјади граѓани паднале под прагот на сиромаштија, влошувајќи ја просечната стапка за 0,7 процентни поени, на 19,9%.

Друг феномен што се појавува секогаш кога имаме значително поскапување на производите е дека килограмот повеќе не е килограм, а литарот не е литар. 

Ова е начин на маневрирање на производителите со количините во обид делумно да го сокријат поскапувањето. 

На овој проблем неодамна предупредија од Државниот пазарен инспекторат кој при контроли утврдил манипулација на потрошувачите, затоа што некои производи се прикажуваат дека се од литар, а всушност имаат помала количина. 

Итри локални профитери 

Улогата на домашните производители и трговците во движењето на инфлацијата е клучна, иако властите често знаат да ги обвинуваат надворешните фактори и се повикуваат на увезена инфлација бидејќи Македонија е увозно зависна земја во секој поглед. 

За супермаркетите ова беа години на високи цени. И високи профити. До нив стигнале преку повисоки профитни маржи. 

Светската банка се занимаваше со проблемот на нефер трговски маржи во земјава и во своите извештаи анализираше до кој степен тие влијаат на зголемувањето на инфлацијата. 

„Ако погледнеме истражувања за земји членки на ЕУ и ако ги разгледаме маржите во Македонија, ова што се случи изминативе години поради несовршената конкуренција, видовме големи зголемувања на маржите, односно профити, кои не можат да се објаснат или да се оправдаат со што било што се случува на пазарите во моментов, освен со монополистичка или олигополистичка позиција. Односно, фалинки на пазарот што им одат во прилог на мал број од учесниците на пазарот, а одат на штета на голем дел од граѓаните, најмногу на најранливите сегменти од населението“, изјави неодамна Сања Маџаревиќ-Шујстер, виш економист на Светската банка.

Бруто-профитна маржа е разликата помеѓу набавната и продажната цена на производите. Таа кај некои маркети во просек е околу 12%, но кај други е и тројно повеќе, до 37%. 

Листата на производи со набавни и продажни цени кај овие маркети до која дојде ИРЛ покажува дека маржите одат од 10% кај јајцата, 13% кај лебот и млекото, 19% кај јогуртот, 21% на сирењето, 31% на кашкавалот, додека највисоки се кај зеленчукот, и тоа 42% кај доматите, 50% краставиците и гравот, 55% кај компирот, до 70% кај боранијата и сл. 

Сите маркети ја надминуваат границата од 10% што државата ја наметнува со мерки кога сака да го заштити стандардот на граѓаните.

Властите годинава донесоа и Закон за нефер трговски практики, но тој не ограничува маржи. Со законското решение е опфатена листа од над 2 500 земјоделски и прехранбени производи чиј рабат ќе биде ограничен на 10 отсто, со што се очекува намалување на цените во малопродажбата. Покрај ограничен рабат, Законот предвидува трговците да не смеат да наплаќаат дополнителни трошоци за маркетинг, репрезентација, како и за истакнување одреден производ на полици. 

Но, патот на малопродажната цена има и неколку други попатни станици – од производител, преку преработувачи или големопродажни компании, дистрибутери, па сè до полиците во супермаркетите и продавниците. 

На секој чекор, од растење и преработка до пакување и транспорт, има актери што додаваат свои трошоци и профит. Тоа значи дека секој нов чекор во синџирот ја зголемува цената што ние, потрошувачите, ја плаќаме.

Земјоделството „овена“ и покрај истурени милијарди за субвенции

Дека оваа земјоделска земја ризикува да остане без храна и стана целосно зависна од увоз, а со тоа и исклучително подложна на глобалните ценовни шокови, покажуваат поразителни факти за намалување на производството. И покрај политиката на енормно субвенционирање на земјоделството последните 20-ина години, почнувајќи од 2006 до денес, сите влади потрошија над 1,5 милијарди евра за таа намена, но ефектите изостануваат. 

Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека лани сме увезле храна во рекордна вредност од над 1,08 милијарди евра. Во истиот период извозот на храна од земјава бил околу 600 милиони евра, и овој јаз помеѓу увозот и извозот од година во година постојано се продлабочува.

Македонија, која има потреба од околу 300 илјади тони пченица годишно, минатата година произвела 215 илјади тони, што е речиси третина помалку од потребното. 

Го анализиравме земјоделското производство на житните, индустриските и градинарските култури последните десет години, и речиси без исклучок кај сите е евидентирано огромно намалување. 

Производството на пченица лани, на пример, е за 25% помало отколку во 2014 година, кај компир за 8%, грозје за 24%, пченка за 5%, домати за 27,5%. За периодот од една деценија единствено зголемување на производството има кај пиперките, и тоа за 41%, со што лани се набрани 247 илјади тони. 

Инфлацијата се враќа во нормала

Последните податоци за движењето на инфлацијата покажуваат дека таа се враќа во рамките на прифатливото ниво, помеѓу 2% и 3%. Идеално е кога таа се движи во овие рамки зашто така има време постепено да се усогласат цените и платите, односно властите да планираат соодветни мерки за паралелно да го штитат стандардот на граѓаните. 

Инаку, монетарните власти очекуваат натамошно намалување на инфлацијата. Народната банка веќе во два наврати ја намали основната камата и со тоа ја олабави монетарната политика за да поттикне поголемо кредитирање и трошење. 

Просечната инфлација оваа година ќе се намали на 3,5%, а за наредната година се проектира дополнително да се спушти до 2,5%. На среден рок, Народната банка проценува во 2026-2027 година натамошно стабилизирање на нивото од околу 2%, а главни ризици и натаму се цените на примарните производи кои се под влијание на геополитичките случувања.