ИРЛ и партнерите откриваат како опасното загадувачко масло заврши за загревање на болниците во Северна Македонија. Причините за ова лежат во конфузните регулативи и минималните контроли.
Автори: Сашка Цветковска, Давид Илиски, Ивана Настеска, Павла Холчова; Илустрација: Лука Блажев; Дополнително известување: Наташа Томиќ и Нермин Кулоглија
Партнери: Меѓународен проект за известување за организиран криминал и корупција (OCCRP), Чешки Центар за истражувачко новинарство (Investigace.cz);
Партнери за публикација: Дојче Веле – сервис на македонски јазик и МРТ1.
Координатор на проект: Керојалн Хершоу
Линк до англиска публикација овде и линк до чешка публикација овде.
Зимскиот студ ги обви улиците на Скопје на почетокот на 2019 година кога на социјалните мрежи за прв пат се појави видео на кое се гледа како облаци од густ, црн чад излегуваат од оџакот на едно од најстарите родилишта.
Воздухот во главниот град веќе беше затемнет со кисела мешавина од испарувања на автомобили и чад, кој со децении се бори со опасни нивоа на атмосферски отрови. Во 2018 година, Програмата за животна средина на ООН го прогласи Скопје за најзагаден главен град во Европа, повикувајќи се на податоци на Светската здравствена организација.
Но, црните облаци кои излегуваа од гинеколошката болница „Мајка Тереза“ во населбата Чаир, каде што годишно се раѓаат околу 4.000 бебиња беа нови.
Ивана Толовска Розман, која таа зима се породи со својот син во болницата, беше згрозена.
„Да знаете дека вашето дете го вдишало првиот здив во таква болница, тој таму го виде светот за прв пат. Тоа е ужасно“, рече таа.
Загрижувачки беше што чадот мирисаше на киселина, рече Славјанка Дамјановска, која веќе 30 години работеше како медицинска сестра во болницата.
„Тоа беше нешто полошо од вообичаениот мазут“, рече таа, говорејќи за горивото што се користи во котлите што ја загреваат болницата.
По видеата за црните чадови од родилиштето во Чаир, почнаа да се појавуваат информации за црни облаци кои се креваа и над други згради во државата, вклучувајќи ги и болниците во Прилеп и во Куманово.
Ели Пешева, ко-основач на еколошка организација „О2 иницијатива“, рече дека до нив информациите пристигнале од загрижени граѓани.
“Постојано гледавме црн чад во 2017, 2018 година. Потоа добивме информации од граѓани во Скопје и други градови дека има масовно користење на мазут во државните институции“, рече таа.
Истражувањето на Меѓународниот проект за известување за организиран криминал и корупција (OCCRP), Истражувачка Репортерска Лабораторија (ИРЛ) и Центарот за истражувачкот новинарство од Чешка Investigace.cz открија дека овие облаци се производ на многу загадувачки мазут кој се гори во системите за греење на јавните институции на државата. Истиот мазут не можел да биде продаден во земјите на ЕУ затоа што таму единствено може да се користи во бродската и хемиската индустрија, како и во друга тешка индустрија далеку од населени места.
Мазутот, исто така познат како тешко гориво, е нуспроизвод на процесот на рафинирање на нафта и може да се класифицира како дестилат мазут или преостанат мазут. Додека преостанатиот мазут може да се користи во бродската и тешката индустријата, некои видови содржат штетни материи и се класифицираат како опасни.
Со помош на документи, интервјуа и други извори, новинарите открија како македонската компанија „Евротим“ заработила милиони евра од штетното масло, од кое голем дел го произвело Чешката рафинерија „Унипетрол“, а го препродава моќната босанска нафтена компанија „ХИФА Оил“.
И покрај жалбите од нафтените компании, јавните службеници и институцијата надлежна за следење на увозот на нафта во Северна Македонија, Владата досега го игнорираше проблемот. „Евротим“ можеби бил и помогнат од македонскиот политичар и бизнисмен Кочо Анѓушев. Две компании поврзани со него купиле илјадници тони масло од „Евротим“.
Случајот на „Евротим“ е далеку од уникатен. Царинските службеници, Лабораторијата за тестирање примероци и експертите за нафта велат дека наишле на зголемени количини на мазут кои доаѓаат од Европската унија и кои пристигнуваат на Западен Балкан натоварени со тешки метали и други загадувачи.
Во ЕУ останува доброто, на Балканот доаѓа отпадот
„Добрите работи се оставени во Австрија, Германија, Чешка и другите земји на ЕУ, а остатоците, отпадот полн со тешки метали, завршува овде, во Србија, во Македонија“, рече Славиша Петковиќ, инспектор во Секторот за инспекција на пазарот во Србија. „На овој начин Балканот стана депонија за отпадоци во Европа“.
Од „ОРЛЕН Унипетрол“, кој е најголем рафинер во Чешка и е во сопственост на државната полска компанија за нафта „ОРЛЕН Груп“, велат дека не се одговорни за тоа како се користел неговиот продукт откако бил продаден.
Кенан Ахметлиќ, директор на „ХИФА Оил“ и син на нејзиниот основач, рече дека производот што го продавале ги исполнува законските услови да се тргува и да гори како гориво на Балканот. Илија Срезоски, крајниот сопственик на Евротим, се согласи, велејќи дека мазутот на Унипетрол „99,99 проценти ги исполнува стандардите пропишани со законите во Македонија“.
Анѓушев првично не беше достапен за коментар на оваа сторија. Но откако ИРЛ објави документарен филм за нафтата на „Евротим“, тој издаде соопштение преку неговата компанија „Брако“, негирајќи дека имал врска со „увоз на какви било токсични масла или мазут“.
Владата на Република Северна Македонија вети дека ќе изврши темелни и детални проверки на објавените и необјавени информации за случајот „со цел да ги расчисти сите прашања, дилеми и сомнежи“ кои беа покренати од документарецот.
Една доцна вечер во април 2018 година, додека Анѓушев беше на функција заменик-премиер за економски прашања, двајца мажи влегоа во неговата канцеларија на состанок. Едниот беше Срезоски, кој во минатото добил забрана за трговија со нафта и нафтени деривати, бидејќи не ги исполнувал безбеносните стандарди за складирање на горивото. Три години пред оваа средба во Владата, Срезоски преку својот зет ја основал „Евротим“. Другиот е Изудин Ахметлиќ, сопственик на ХИФА Оил и еден од најбогатите и најмоќните луѓе во Босна и Херцеговина.
Нејасно е за што точно разговарале тројцата таа вечер. Но, потоа, Евротим добива два договори за снабдување на отпадното масло мазут или ресидуал што ХИФА Оил освен на институции, ова масло им го продаваше и на компании поврзани со Анѓушев.
Призна дека постоеле состаноци, но дека Изудин Ахметлиќ во Владата дошол како претставник на комора од Босна. Околу 15 проценти од мазутот што компанијата го користела доаѓал од „Евротим“ и ХИФА Оил, но ги обвини регулаторите дека не обезбедуваат квалитет на увозот.
„Откако предметниот мазут е дозволен и пуштен во продажба од надлежните органи,„ Брако“ нема своја лабораторија за проверка на квалитетот“, се вели во соопштението на компанијата.
Бргу по соработкат со Хифа, Евротим започна да добива договори од јавни институции како што се Министерството за одбрана и Јавното сообраќајно претпријатие „Скопје“. Бизнисот доживеа бум, бидејќи компанијата секој месец увезуваше илјадници тони од остатокот на „Унипетрол“, зголемувајќи го својот обрт од 484.000 евра во 2017 година на 13 милиони евра во 2019 година.
Дури во декември 2018 година, увозот на „Евротим“ прв пат го привлечевниманието на Државниот пазарен инспекторат, кој има за задача да изврши инспекција на нафтата и нафтените деривати пред тие да излезат на пазарот.
Стојко Пауновски, кој беше директор на Пазарниот инспекторат до април оваа година, рече дека неговата работа е попречена од слабите регулативи и ограниченото финансирање. Овој пат, сепак, тој беше известен дека вагонот со нафта на „Унипетрол“ наменет за Северна Македонија бил запрен во Србија, каде што се покажало дека мазутот не ги исполнил тамошните стандарди за квалитет. Бидејќи Северна Македонија има полесни регулативи, овој мазут можеше да ја премине границата.
„Маслото на „Унипетрол“ во Европската унија се смета за ѓубре. … Во нашата земја е дозволено и се продава. Србите не го прифатија ова масло “, рече Пауновски.
Портпаролот на „Унипетрол“ вели дека квалитетот на нивното масло е обезбеден со сертификат за квалитет и безбедносен лист, во согласност со европските закони и чешките технички стандарди. Тој додаде дека „останува на купувачот што ќе прави со купениот сертифициран производ. Сепак, тие мора да ги следат упатствата дадени во безбедносниот лист со податоци “.
Во декември 2019 година, српските власти го известиле Пауновски за други пратки на Евротим кои биле наменети за Северна Македонија, вклучувајќи и некакво масло кое било декларирано дека се произведува во Босна, но чие вистинско потекло не било јасно. За ова Евротим добиле забрана да увезуваат мазут од тој конкретен продавач или производител.
„Имаше фактури од српски компании, некои компании од Панама, од Германија. Тие си продаваа и препродаваа едни на други. Не можевме да откриеме од каде потекнува во тој хаос “, вели Пауновски и додава дека овде својата улога треба да ја изврши Царината преку одделот за истраги.
Тој испратил четири примероци на тестирање. Резултатите покажаа дека маслото содржи високи концентрации на пепел, вода и талог. Во февруари, приватната лабораторија што ги спроведе тестовите го предупреди инспекторатот дека се зголемуваат количините на такви масла со низок квалитет.
Кон крајот на април, додека OCCRP и ИРЛ ја финализираше оваа приказна, Пауновски беше разрешен од позицијата. На прес-конференција ден пред да биде официјално објавено, премиерот Заев рече дека бил отпуштен поради „пркос кон властите“ затоа што одбил да вработи 35 државни службеници. Повеќе од 100 инспектори, наводно, потпишале петиција против овој потег, но Пауновски не е вратен на функцијата. Тој одби да даде коментар.
Срезоски, крајниот сопственик на Евротим, најпрво во интервју за OCCRP негираше дека го познава Анѓушев. Но, тогаш тој призна дека еднаш се сретнал и со него и со сопственикот на ХИФА Оил за што потврди и документот до кој дојде ИРЛ од записниците од состаноци во владината канцеларија на Анѓушев. Тој исто така инсистираше дека мазутот ги исполнува европските стандарди. Секое обвинение за спротивното „е лага, можеби од љубомора“, рече тој.
Линк до демант на Кочо Анѓушев
Срезоски: Криви се котларите и болјерите
Сопственикот на кичевската фирма „Евротим“, Илија Срезоски, за сите проблеми како и за црните чадови од институциите тој ги обвини болјерите и котларите.
„Мазутот по институции го носевме кај што имавме контакти и соработка со луѓето кои работеа во котларите за да им објасниме и да ја намалат точката на палење. Носевме и во Бетон и во Гранит, како и во некои болници и немавме никакви тужби или жалби“.
Сепак, тој призна дека имале проблеми со чешкиот мазут во ЈСП Скопје кои што направиле сопствени анализи откако се јавиле проблеми со чадот и миризбата.
„Го добивме тендерот, се од убаво поубаво и испорачуваме чешки мазут. Го однесовме мазутот и после пет дена се јавува директорот: “Мазутот не чини, направиме анализа не е добар и ми рече ќе си го вратите назад.”. Фала богу, со држава никој не излегол на крај ниту пак јас и си го земавме мазутот назад“ изјави Срезоски.
Тој тврдеше дека со ЈСП имал проблеми и потоа кога им однел мазут и од Окта. ИРЛ не можеше да ја потврди таа информација.
Потоа договорот со ЈСП Скопје бил раскинат спогодбено. Документите за „Евротим“ покажуваат дека голем дел од маслото било произведено во Чешката Република во рафинеријата на „Унипетрол Кралупи“. Сертификат за квалитет издаден од „Унипетрол“ го опишува производот како мазут со низок коефицент на сулфур и остатоци, за што агенцијата за хемикалии на ЕУ предупредува дека може да предизвика рак.
Во други прилики, како во декември 2019 година, Петковиќ рече дека пратките наменети за Северна Македонија содржат и масла кои не се од „Унипетрол“.
„Тоа значи дека ова е отров, можеби е вистински шверцуван отпад, може да е мешавина од отпадни моторни масла. Сигурно немаше мазут “, рече Петковиќ.
Линк до демантот на Евротим
Босанскиот мултимилионер и балканското проширување
ХИФА Оил е една од најголемите и највлијателните компании во Босна иХерцеговина. Основана во 2002 година од Изудин Ахметлиќ, ХИФА прерасна во една од најголемите компании во федерацијата. Снабдуваше гориво за НАТО и авиокомпаниите на аеродромот во Сараево, како и за државните агенции. Во 2019 година, имотот на Изудин Ахметлиќ вредел близу 400 милиони долари, што го прави еден од најбогатите луѓе во Босна и Херцеговина. Со текот на годините, ХИФА Оил ги прошири своите активности на меѓународно ниво.
Во 2017 и 2018 година, во периодот кога почна со работа „Евротим“ во Македонија, ХИФА отвори бензински пумпи во Србија и Косово и подружница во Црна Гора. Јавните документи покажуваат дека во 2018 и 2019 година, ХИФА Оил добила три договори за снабдување на Универзитетот во Црна Гора со тешко гориво, во вкупна вредност од 330.000 евра. Во 2018 година, ХИФА Оил тврди дека извезувала и рекордни количини во земјите на ЕУ Австрија, Словенија и Хрватска.
„Нашиот иден бизнис ќе биде повеќе ориентиран кон развој и зајакнување на нашата позиција на пазарот на ЕУ“, рече Кенан Ахметлиќ во напис од таа година.
Изудин Ахметлиќ, исто така, имаше неколку влијателни позиции во Партијата за демократска акција во земјата, меѓу кои и член на главниот одбор на партијата.
ИРЛ направи споредба на четири лабораториски анализи на одделни примероци кои не се од „Унипетрол“ добиени од Државниот пазарен инспекторат во Северна Македонија. Сите тие беа под еден процент сулфур, но содржеа високо ниво на други загадувачи како пепел, вода и талог – во некои случаи повеќе од 10 пати од дозволеното за мазут. Овие анализи не се однесуваат на маслото од Унипетрол, туку на друг мазут со нејасно потекло од Србија или Босна.
„Чешкиот мазут ги исполни сите параметри, дури и содржината на пепел, вода и талог и вискозност“, вели сопственикот на „Евротим“ Илија Срезоски и повика да се испитува конкуренцијата. Всушност, за сите проблеми, тој ја обвини Окта.
Јулијана Димоска Исајловска, помошник раководител на Одделот за природен гас, течни горива и топлинска енергија во Регулаторната комисија за енергетика во Северна Македонија, рече дека растот на обновливата енергија во ЕУ довел до тоа да се извезуваат повеќе тешки масла, понекогаш со додавање на хемикалии за да се намали содржината на сулфур.
Дејан Мираковски, проректор за инвестиции и развој на Универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип, објаснува дека супстандардните горива се пробиваат на Западен Балкан поради нејасните регулативи и слабата примена.
„Сивата зона и нејасните регулативи, но и слабите институции кои немаат капацитет да се бранат, оставаат постојани сомнежи за квалитетот на мазутот и горивата воопшто“, вели Мираковски.
Директорот на ХИФА Оил, Кенан Ахметлиќ, исто така ги отфрли обвинувањата во врска со тешкото масло -мазут на Балканот, тврдејќи дека може да се користи како гориво ако има малку сулфур.
„Мазут кој содржи еден процент сулфур е прифатлив во Македонија и претежно насекаде во Европа“, рече тој.
Договори низ Македонија
Во октомври 2019 година Куманово се најде на насловните страници, поради загадувањето. Мерната станица покажа дека нивото на ПМ10 честички се зголемило на 1.850 микрограми на метар кубен, објави Радио Слободна Европа. Ова беше 37 пати повисоко од максималниот просек од 24 часа, препорачан од СЗО.
Општината го идентификуваше виновникот за енормното загадување – Градската болница во Куманово.
„Најголемите пикови на загадување се должат на палењето на фосилни горива и тие се во период кога ќе се запали котелот за греење во болницата“, се вели во извештајот.
Договорот што го доби ИРЛ покажува дека кумановската болница купила масло од „Евротим“ во вредност од над 51.000 евра истиот месец кога загадувањето се зголемува. Болницата во Куманово е една од најмалку седумте македонски болници кои, заедно, купија ресудал мазут од „Евротим“ во вредност од над 900.000 евра помеѓу мај 2018 и јануари 2020 година.
Поплаки за загадувања имаше и во други области каде „Евротим“ има добиено договори за снабдување со гориво.
Во 2019 година, „Македонски железници“ купи гориво во вредност од близу 650.000 евра од „Евротим“, покажува договорот. Таа година, наводно, инспекторите биле испратени да испитуваат жалби за црн чад што излегува од оџакот на една од зградите на „Македонски железници“. Фотографиите објавени во февруари 2020 година покажаа дека столбовите на црн чад сè уште излегуваат од овие оџаци.
Во 2018 година, „Евротим“ заработила над 2,6 милиони евра од јавни договори. Нејзин најголем клиент во јавниот сектор беше Министерството за одбрана, кое потпишало договори во вредност од над еден милион евра во 2018 и 2019 година.
Но, сметките на „Евротим“ покажуваат дека компанијата заработила најголем дел од своите пари од продажба на приватни компании, меѓу кои е главен производителот на метали „Еуроникел“.
Регионален проблем
Проблемот со квалитетот на нафтата на Балканот е многу поголем од „ХИФА Оил“, „Евротим“ и „Еуроникел“. Според Европската агенција за животна средина, загадувањето на воздухот е единствениот најголем ризик за здравјето на животната средина во Европа, убивајќи околу 400.000 луѓе годишно. Во најновиот извештај земјите од Западен Балкан се именувани како најлоши престапници.
Во Северна Македонија, Светска банка соопшти дека загадувањето на воздухот достигнува опасно ниво во повеќето градови, особено во текот на зимските месеци. Ангелчо Андоновски, директорот на Детската болница Козле во Скопје, рече дека гледа се поголем број деца со респираторни проблеми поврзани со загадувањето.
Исајловска, од Регулаторната комисија за енергетика во Северна Македонија, вели дека проблемот се влошил бидејќи Брисел ги заостри своите правила за тоа какво гориво може да се користи во Унијата.
Во два случаи од ноември 2019 година, хрватските цариници запреа цистерна на границата меѓу Хрватска и Србија. Документите велат дека носеле мазут со низок сулфур, но советник на хрватското Министерство за животна средина и енергија рече дека товарот е всушност опасен отпад што „ќе мора да се врати назад во земјата на испраќање“.
Анализата на примерокот открива дека содржи полихлориран бифенил (ПХБ), хемикалија за која еколошката група О2 иницијатива рече дека може да предизвика рак, да наштети на плодноста и да влијае на развојот на децата ако мајката била долго изложена.
Македонскиот купувач, РКМ Македонија, негираше дека има некаков проблем со нивната нафта.
„Нашата нафта е совршена “, рече сопственикот Ратко Капушевски за ИРЛ.
Линк до демантот на РКМ
Оваа приказна беше објавена од повеќе медиуми, но Царината тогаш се огласи дека немало никаков проблем со овој мазут, бидејќи тие го тестирале сулфурот и количеството било помало од 1 процент.
Пратката ја превезувала босанска компанија. Петковиќ, од Секторот за пазарна инспекција во Србија, рече дека земјата е клучен олеснувач на трговијата со супстандардни горива на Западен Балкан.
„Никој не контролира ништо во Босна. Тие се извор на нестабилност на овој пазар и закана за здравјето и безбедноста на граѓаните во регионот. Во текот на последните две или три години, голем дел од таканаречениот мазут што го фативме доаѓаше од или преку босански транспортери и трговци“, рече тој.
Министерката за животна средина на Босна и Херцеговина, Џапо, рече дека напорите за донесување построги закони за квалитет на воздухот се попречени од бирократијата.
„Најголемата тешкотија за мене е што нашиот парламент не е ефикасен“, изјави таа во едно интервју во октомври 2020 година, истакнувајќи ја како пример тешкотијата да се донесе нов закон за заштита на воздухот.
Неактивноста на Владата поттикна лути протести во неколку земји од Западен Балкан. Во март, Секретаријатот на енергетската заедница започна процедури за решавање спорови против Северна Македонија и три други земји од Западен Балкан за прекршување на границите на загадувањето на воздухот во 2018 и 2019 година.
Марија Џоли Ведер, адвокат за инфраструктура на фосилни горива во добротворната организација за заштита на животната средина „Клиент Земја“, рече дека еколошките проблеми претставуваат предизвик за земјите од Западен Балкан кои се обидуваат да влезат во ЕУ.
„Додека некои од овие земји се прилично напредни во усогласувањето со рамката [ЕУ] на хартија, во пракса се чини дека немаат волја да обезбедат дека нивните индустрии навистина ги исполнуваат овие нови еколошки стандарди“, изјави Ведер.
Вивијан Лонела, портпарол на Европската комисија за Зелениот договор, рече дека телото ќе ги искористи „сите можни политички, финансиски и технички средства“ за внимателно следење на еколошките проблеми во земјите од ЗападенБалкан и ќе им помогне на земјите-членки да се усогласат со стандардите на блокот.
