Ако сакате да добиете бесплатен и „ефикасен“ чај за слабеење потребно е да направите две едноставни работи: да го заследите профилот на позната инфлуенсерка на социјалната мрежа „Инстаграм“ која потоа од вас ќе побара да го заследите и профилот на брендот чаеви „Трекс“. Но, „магичните“ чаеви што топат масти тоа го прават со помош на дрога и вијагра. ИРЛ открива дека и покрај заплените на Царината, Обвинителството прави клучни и наивни грешки поради што илјадници граѓани, од кои голем дел малолетни девојчиња, остануваат незаштитени и изложени на отровни супстанци забранети во ЕУ и САД.
Известуваат: Лила Караташева, Пелагија Младеновска; Илустрација: Лука Блажев
Летото е најпрофитабилно за индустријата за убавина и здравје. Во овој период од годината, се засилуваат рекламите на социјалните мрежи на сите салони за убавина и фитнес центри кои нудат промотивни пакети за разубавување, а особено за брзо слабеење.
Таргет на овие реклами се жени и често малолетни девојчиња кои сакаат да постигнат совршен изглед до деновите испланирани за на плажа. Но, истата публика на социјалните мрежи ја демнат и трговци кои продаваат опасни и штетни производи за слабеење како навидум природно решение со кое посакуваниот изглед се постигнува за кратко време и без труд. Детокс-чаевите и ампулите се „магичната напивка“ за губење на вишокот килограми.
Продажбата на чаевите и суплементите за слабеење од брендот „Слим лајн“ кои се увезуваат од Кина, а пакуваат и брендираат во Македонија и „Трекс“ чаевите кои нелегално се шверцуваат од Турција, не запира.
Во дел од нивните производи е откриено присуство на забранетата супстанција сибутрамин – скриена состојка во препаратите за слабеење.
ИРЛ во последните две години известуваше за штетите од суплементите и чаевите на овие два бренда. За последиците врз здравјето од суплементите на брендот „Слим лајн“ се известуваше и на Балканот. Кај турските чаеви „Трекс“ се откри присуство на сибутрамин, но и присуство на Sildenafil Citrate USP (вијагра, медикамент кој примарно се користи за постигнување ерекција кај мажите) откако неколку пратки се запленија во Данска и Швајцарија. Потоа чаевите ги забранија во сите земји од ЕУ.
Но, поради неусогласеноста во ингеренциите на државните институции кај нас како Агенцијата за храна и ветеринарство (АХВ), Државниот пазарен инспекторат (ДПИ), Министерството за внатрешни работи (МВР) и Царинската управа, овие производи сè уште им се на дофат на граѓаните во Македонија.
Преку инфлуенсерка во филџан
Трговците на производите од брендовите „Слим лајн“ и „Трекс“ не ја пропуштија ниту оваа сезона за промоција на нивните продукти. Уште во февруари годинава профилот „trexteamk“, кој на социјалната мрежа Инстаграм се претставува како официјален претставник за чајот „Трекс“ во Македонија, објави акција во која подарува чај. Заштитно лице на оваа кампања е Ана Петровска, инфлуенсерка од Скопје. Таа на социјалните мрежи рекламира различни брендови, но редовно споделува и рецепти за здрава исхрана. Петровска има 39 илјади следбеници на Инстаграм од кои поголемот дел се жени кои ги следат содржините кои ги објавува.
Услов без пари да се добие „Трекс“ чај беше да се заследи профилот на trexteamk, да се заследи инфлуенсерката Ана Петровска и акцијата секој од Инстаграм корисниците да ја сподели на својот профил, иако овој чај има сибутрамин.
Ја прашавме Ана Петровска дали само ги рекламира чаевите или и ги консумира. Таа не одговори на нашите прашања, ниту, пак, одговори дали знае дека на своите следбеници на Инстаграм им препорачува продукт кој содржи опасна хемикалија.
Кон средината на март и „Слим лајн“ сподели специјална пролетна понуда во која нудат комбинација на капсули за слабеење и чај за детоксикација. Пакетот од капсули за 12 дена и 10 вреќички чај беше на промотивна цена од 1.290 денари, а компанијата ветува веднаш видливи резултати и лесно ослободување од масни наслаги.
Од Турција се увезуваат непроверени напитоци и суплементи
Освен производите од брендовите „Слим лајн“ и „Трекс“, на социјалните мрежи се достапни и други производи за слабеење кај кои е откриен сибутрамин. Од минатата година стана популарен и детокс – чајот од брендот „Диокс“ кој се продава на социјалните мрежи, но и во регистрирани продавници за здрава храна и суплементи. Минатата година на граничниот премин Деве Баир беа запленети 160 кутии од овој чај кај физичко лице кое патувало во автобус од Истанбул кон Скопје, но против него има само прекршочна пријава. Три месеци претходно, на граничен премин во Швајцарија запленета беше пратка од истиот чај која потоа беше тестирана во Швајцарската агенција за лекови. Беше утврдено дека во чајот има сибутрамин и силденафил (вијагра), по што беше строго забранет за употреба.
Во Македонија се продаваат и детокс кафиња и чаеви од брендот „Слим сикрет“ кај кои е пронајден сибутрамин. Производите беа забранети за употреба минатата година откако во сојузната покраина на југозападна Германија во Баден Винтербег имало два смртни случаи како последица од консумација на напитоците.
Пронајдовме еден профил на социјалната мрежа „Фејсбук“ кој ги продава овие напитоци во Македонија и се јавивме на телефонскиот број во улога на купувачи. Ни кажаа дека продавницата им е во Дебар, но оти можат по карго да ни испратат „Слим сикрет“ во Скопје. Ни рекоа дека не се сигурни дали производот е регистриран во Агенцијата за храна и ветеринарство, но продавачот беше уверен дека е целосно природен.
„Од Турција се увезува. Веќе 10 години е на пазарот, нема несакани ефекти. Сè е природно, чајот е спој на четири состојки од природата“, ни рекоа од „Слим сикрет“, кога сакавме да дознаеме дали како продавачи ги предупредуваат купувачите дека во производот има сибутрамин.
Овој напиток се рекламира како производ од кој со гаранција се губат од три до осум килограми месечно без диета, но се наведуваат и неговите други бенефити при користењето како чистење на уринарните патишта, стабилизација на крвен притисок, намалување на стресот, отстранување на гасови од цревата и намалување на ризик од хемороиди што го прави чајот уште попримамлив за употреба.
Турчин увезол половина тон сибутрамин и 1,2 тони вијагра од Индија во Македонија
Турскиот државјанин Џенгиз Чајли кој е непознат за македонската јавност, на 7 февруари годинава ја регистрира фирмата „ДЏ Интернационал Традинг“. Дваесетина дена по основањето, на 28 февруари, фирмата има обид за увоз на 1,7 тони медикаменти, од кои 1,2 тони силденафил (вијагра), а 500 килограми сибутрамин.
Авионот со кој се транспортирале прелетал низ половина свет пред да се приземји во Македонија.
Првото полетување на кофите со сибутрамин и вијагра е од Индија, од градот Њу Делхи. По едно застанување во Виена, авионот полетува на последната дестинација на Меѓународниот аеродром во Скопје, од каде царинските службеници на 28 февруари го заплениле спорниот увоз.
Дури три месеци подоцна, на 22 мај годинава, Царинската управа ги информира граѓаните за заплената. Од таму утврдуваат дека увезените препарати не биле регистрирани во Агенцијата за лекови и медицински средства – Малмед, ниту пак фирмата поседува дозвола за промет на големо со хемиски производи и медикаменти. Во Македонија сибутраминот не може ни да се регистрира, затоа што државата подлежи на европската регулатива во која употребата на сибутрамин е строго забранета. Веста од соопштението на македонската Царина го споделија медиумите во повеќе држави од Балканот.
„Пристигнатата стока е од испраќач од Индија за увозник од Скопје. Против фирмата – примач е поднесена кривична пријава“, велат од Царинската управа.
Сибутраминот и силденафилот во Македонија требало да се сместат во дуќан во центарот на Скопје.
Седиштето на фирмата „ДЏ Интернационал Традинг“ е на улицата „Ѓуро Ѓоновиќ“ во скопско Маџар маало. Репортерите на ИРЛ беа на адресата на која има куќа и два дуќана. Разговаравме со сопственикот на имотот Денис Тотре кој ни кажа дека еден од дуќаните е издаден под кирија на фирмата, но оти нема контакт од кираџиите.
„Тие се од Турција и не доаѓаат често. Го земаа дуќанот, малку го потсредија бидејќи требаше да им стигне некоја роба да ја чуваат и да направат канцеларија“, откри Тотре во разговор со репортерите од ИРЛ.
Запленетиот сибутрамин се испитувал со неакредитиран метод по налог на Обвинителството
Обвинителството количината од половина тон запленет сибутрамин од Индија ја тестирало во лабораторијата за дроги во МВР која нема акредитиран метод за оваа супстанција.
„Лабораторијата за дроги при МВР е акредитирана согласно барањата на меѓународниот стандард ИСО 17025, меѓутоа предметната метода не е дел од опсегот на акредитација“, потврдија од Службата за односи со јавност на МВР за ИРЛ.
Прашавме во Обвинителството зошто запленетата стока ја однеле на вештачење во лабораторијата на МВР која нема акредитиран метод за испитување на сибутрамин и дали Обвинителство го земало предвид фактот дека неакредитиран метод може да ја загрози валидноста на доказите при евентуална понатамошна постапка?
„Јавното обвинителство не може да ја коментира стратегијата на јавниот обвинител за натамошната постапка, особено со оглед на тоа што сите претпоставки во насоката која ги наведувате се преуранети“, пишува во одговорот кој ИРЛ го доби од Обвинителството.
Дообјаснија и дека лабораторијата на МВР е овластена за вршење на хемиски испитувања, но одбија да ни одговорат дали запленетите кофи со сибутрамин се тестирале без акредитиран метод.
„Законските обврски не предвидуваат методот на вештачење задолжително да помине низ процесот на формална акредитација“, ни одговорија од Обвинителството повикувајќи се на членот 236 од Законот за кривична постапка.
Од несоодветно деклариран сибутрамин до крај на спортска кариера
Сибутраминот освен што е опасен по човековото здравје, употребата на оваа супстанција носи и животни проблеми. Професионалната кариера на ракометарот Горан Кузмановски заврши токму поради употребата на производ од брендот „Слим лајн“.
Сибутрамниот кој му беше откриен при случаен допинг тест, предвреме му ја заврши кариерата. Пилулите за слабеење ги купил во аптеката Еурофарм во септември 2019 година, а на производот не пишувало дека содржи сибутрамин, кој е забранет и опасен и недозволен во организмот на професионален спортист. Горан го пријавил случајот до Агенцијата за храна и ветеринарство. Потоа АХВ го тужеше „Слим лајн“ за измама на потрошувачи бидејќи сибутраминот не бил наведен како супстанција во амбалажата на кутијата со пилули.
Но, наместо евентуална осуда за трговците кои со измама продавале производ кој го содржи штетниот сибутрамин, Кривичниот суд во Скопје ги ослободува од вина „Слим лајн“, бидејќи пилулите биле тестирани во Институтот за јавно здравје. Во тој период оваа институција немала акредитиран метод за испитување на оваа супстанција.
„Во конкретниот случај, анализата на земениот примерок е направена во референтна лабораторија, но по нереферентна метода, што значи дека е извршена спротивно на Законот“, пишуваше во пресудата на судијката Славица Андреевска со која продавачите на „Слим лајн“ се спасија од кривичен прогон и продолжија да ги продаваат суплементите на социјалните мрежи.
Ново судење на случајот со ракометарот
Апелациониот суд на почетокот на јули годинава информираше дека ја уважил жалбата на Обвинителството, во која се наведува дека е сторена суштинска повреда на одредбите од кривичната постапка и оти била погрешно утврдена фактичката состојба на доказите во случајот со ракометарот Горан Кузмановски.
„Погрешен е заклучокот на првостепениот суд дека јавниот обвинител не докажал надвор од разумно сомневање дека обвинетите го сториле кривичното дело“, пишува во пресудата од Апелациониот суд по доставената жалба по првостепената пресуда во декември 2022 година.
Во пресудата од Апелација се анализираат и оспоруваат речиси сите наводи на судијката Славица Андреевска од првостепената пресуда. Судијката сметаше дека е спорно кои суплементи ракометарот Горан Кузмановски ги однел на тестирање, а за неа еднакво спорно беше и кои примероци се тестирани од Агенцијата за храна и ветеринарство. Апелациониот суд ваквиот нејзин заклучок го оценил како нелогичен бидејќи од доказите и извештаите неспорно можело да се заклучи дека се тестирани суплементи од брендот „Слим лајн“ од производителот „Kunming Lingao Biotehnology China“.
Советот на апелациони судии смета дека судијката Андреевска ослободителната пресуда ја темелела на фактот дека конкретниот суплемент бил тестиран со неакредитиран метод во Институтот за јавно здравје, но го занемарила фактот дека Институтот е национална и единствена институција во државата за ваков тип на испитувања. Добиените резултати од Институтот биле потврдени и од тестирањето со акредитиран метод во лабораторијата ЦХ ИХТМ во Белград.
За Апелациониот суд е нелогично и што во првостепената пресуда судијката Славица Андреевска проценила дека не се докажало за кој точно производ од „Слим лајн“ станува збор, не се докажало дека во периодот кога на ракометарот Кузмановски му бил направен допинг тест тој го користел само суплементот од брендот „Слим лајн“ и оти токму употребата на тој производ го довела до околноста да падне на допинг-тест. Советот на апелациони судии кои одлучувале за предметот ја доведува под сомневање правилноста на заклучокот од пресудата на Кривичниот суд дека сите овие работи се недокажани. Советот ги зел предвид доказите според кои може да се заклучи за кој точно суплемент се работи, кога и од каде е купен, кога и од каде е тестиран во корелација со изјавата на ракометарот Кузмановски во која на јасен и дециден начин се елаборирани хронолошки сите датуми.
Во заклучокот на пресудата од Апелациониот суд пишува дека првостепениот суд не бил во можност правилно да ги утврди сите факти и околности и правилно да ја утврди фактичката состојба во врска со настанот. Поради тоа, предметот ќе се врати на повторно судење.
Првото рочиште од повтореното судење е закажано на 16 август годинава. Но, случајот е сега распределен кај судијката Снежана Марковска, бидејќи судијката Славица Андреевска отиде во пензија.
Иако случајот со ракометарот Кузмановски покажува дека пропустот со проверка на сибутрамин преку неакредитиран метод, значело слобода за измамниците, обвинителството продолжува да ги прави истите грешки.
Расте бројот на барања за испитување на сибутрамин во ампули и детокс чаеви
Последната заплена на 500 килограми сибутрамин покажува дека во Македонија слободно се одвива продажбата на суплементи кои претставуваат ризик за здравјето на граѓаните. Ова се докажува и со зачестените барања за испитување на сибутрамин во детокс-чаеви и суплементи за слабеење кои пристигнуваат до Институтот за јавно здравје.
„Во 2023 во нашата лабораторија се донесени четири примероци на додатоци за исхрана и чаеви од кои во три е детектирано присуство на сибутрамин“, откриваат од Институтот.
Доктор Игор Спироски кој е раководител на Одделението за исхрана и здравствено хигиенски прегледи во ИЈЗ, советува дека граѓаните мора да се посоветуваат со доктор пред да се одлучат да купат каков било суплемент кој ветува дека ќе им ја регулира тежината.
„Тука сме и ние како Институт за јавно здравје доколку некој има дилема или потреба од совет на оваа тема. Само на овој начин потрошувачите ќе се заштитат од непотребен ризик“, вели Спироски.
За продажбата на турските чаеви „Трекс“ кои нелегално се продаваат во Македонија најчесто преку социјалните мрежи, Агенцијата за храна и ветеринарство, Царинската управа, Министерството за внатрешни работи и Државниот пазарен инспекторат се прогласија за ненадлежни.
