Известува: Пелагија Стојанчова; Графика: Лука Блажев
Изминатите три години е забележан бум со фотоволтаици поради енергетската криза. Фотоволтаични централи со моќност колку што би имале 20 централи РЕК Битола чекаат приклучок во мрежа, а таа нема капацитет да прифати толку. Досега се поднесени барања за нови 8 000 мегавати соларни извори, трипати повеќе од што може да поднесе дотраената мрежа.
До државната компанија МЕПСО, која се грижи за преносот на електричната енергија, досега се пристигнати повеќе од 70 апликации за приклучување на нови 8 000 мегавати од обновливи извори на енергија во преносната мрежа. Но, тоа е трипати поголем капацитет од оној што веќе постои во Македонија. Сите термоцентрали, хидроцентрали, ветерни и фотонапонски централи заедно имаат капацитет од околу 2 700 мегавати.
Но, интересот е многу поголем од тоа колку може да се интегрира во мрежата. Државата си зацртала до 2040 година да инсталира 1 400 МW од фотоволтаични централи, покажува Националната стратегија на Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ) за развој на енергетиката. Досега се инсталирани над 800 мегавати, па остануваат уште 600 мегавати. Тоа значи дека интересот за приклучување на мрежата веќе е за 13 пати поголем од максимумот што државата си испланирала да го инсталира од фотоволтаици во наредните 15 години.
Сепак, експертите со кои разговаравме велат дека голем дел од подносителите на овие барања се несериозни и се откажуваат во текот на постапката.
„Ако е повеќе отколку што е потребно, струјата нема да може да се продава и проектите ќе банкротираат. Кога ќе падне цената, каков ќар ќе имаат“, вели Куштрим Рамадани. Тој беше генерален директор на МЕПСО токму во времето на енергетската криза во 2021 година, кога почна и големиот интерес за фотоволтаичните централи низ Македонија.
Тогаш дел од домашните енергетски трговци, поради недостиг на струја на пазарот, повлекуваа струја од европската мрежа и генерираа милионски долгови кон МЕПСО. Една од таквите компании беше и „У-пауер“ на Аријанит Џафери, син на високиот функционер на Демократската унија за интеграција (ДУИ), Муса Џафери.
Едновремената моќност на мрежата според сегашната изграденост е од 2 000 до 3 000 MW, објаснува професор Антон Чаушевски од Електротехничкиот факултет во Скопје. Мрежата толку може едновремено да прифати енергија од сите извори – термоцентрали, хидроцентрали, сонце, ветер, биомаса и биогас. Па ако, хипотетички речено, им се дозволи пристап кон мрежата на сите оние што бараат, односно да се вклучат сите 8 000 MW од фотоволтаични централи, тоа би значело дека неколкукратно се надминува капацитетот на националната мрежа.
„Секако, со сегашната изграденост на преносната и дистрибутивната мрежа не може да се издржи вака високата едновремена моќност, односно кога има сонце сите фотоволтаици даваат моќност и енергија во мрежата“, вели професорот Чаушевски од Институтот за електрични централи и разводни постројки при Факултетот за електротехника во Скопје.
За илустрација, моќноста на фотоволтаиците кои чекаат да бидат вклучени во мрежата е како истовремено да работат речиси 20 термоцентрали како РЕК „Битола“. Вкупната моќност на РЕК е 700 MW, но поради старост и честите испади, реалната моќност е меѓу 450 и 480 MW. Мрежата во Македонија не може да издржи толку струја одеднаш, па во таков случај тие би морало да се исклучуваат за да не направат поголема штета.
„За да не се случат несакани последици, мора да има координираност помеѓу изградбата на нови производни капацитети и изградба и проширување на преносната и дистрибутивната мрежа“, вели професор Чаушевски.
Во МЕПСО велат дека преносната мрежа на краткорочен период може да интегрира до 1 500 мегавати од фотоволтаици.
„Струјата од обновливи извори е променлива, па за да се интегрира во системот треба да се обезбедат системските резерви за регулација на оптоварувањето и фреквенцијата (секундарна и терцијарна резерва) и да се решат проблемите со балансирање на производството и потрошувачката“, писмено одговорија до ИРЛ од МЕПСО.
Просечната старост на македонскиот преносен систем е 42 години, заклучува МЕПСО во Планот за развој на електропреносниот систем 2023-2032 година. Земјава е поврзана со речиси сите соседи, освен со Албанија. Поврзувањето со Албанија запнало поради нерешени имотноправни односи.
МЕПСО во моментов работи на истражувањата на проекти за зголемување капацитети за системски резерви, како инсталирање батериски системи или управување со потрошувачката на струја.
Во последните три години во Македонија се случи инвестициски бум, па од скромни 45,3 MW во 2021 година, сега се издадени лиценци за фотонапонски централи со инсталирана моќност од околу 800 МW. Веќе од 2022 година се издадени лиценци за 152,2 MW, во 2023 – 399 MW, а годинава заклучно со октомври се издадени лиценци за 272 MW. Лиценци за вршење енергетска дејност дава Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ).
Поради кризата, потера по сонцето
Во 2011 година по првпат е евидентирано производство од соларна енергија од 1 GWh. Заклучно со 2023 година, според Годишниот извештај на Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ), во Македонија има 1 003 фотоцентрали, a вкупното производство е 298 GWh.
Претседателот на РКЕ, Марко Бислимоски, на 16 октомври изјави дека очекува до крајот на 2024 година инсталираната моќност на фотоволтаиците да изнесува меѓу 950 и 1 000 MW.
Вкупниот инсталиран капацитет на сите електроцентрали во Македонија во 2023 г. изнесува 2 632,7 MW. Тука спаѓаат и термоцентралите, хидроцентралите и централите што работат на сонце, ветер, биомаса и биогас.
Но, едно е инсталираната моќност, а друго е колку струја се произведува од одделни извори на енергија. Инсталирана моќност значи колку струја може да произведе одредена централа ако работи со полн капацитет. Но, соларните не може да работат со полн капацитет 24 часа, затоа што зависат од сонцето. Ноќно време не работат воопшто, а кога е облачно капацитетот значително им се намалува.
Така, во 2023 г. продолжиле да доминираат термоцентралите, а уделот на струјата произведена од сонце (фотоелектрични централи – ФЕЦ) е сè уште мал.
Професорот Чаушевски нагласува дека ако сакаме повеќе соларна енергија мора да се инвестира во доградба – и на преносната и на дистрибутивната мрежа. А, треба да се инсталираат и батериски системи за складирање на енергијата.
„Без разлика колкава е инсталираноста на фотоволтаици и обновливите извори, сепак, ни требаат и базни термоелектрани, односно нови гасни централи за системот да биде стабилен, особено во вечерните часови и секако во зимскиот период во годината“, објаснува Чаушевски.
Во МЕПСО велат дека во наредните десет години планираат 100 милиони евра инвестиции заради поголема интеграција на обновливите извори на енергија.
„Приоритет имаат проектите во регионите со голем потенцијал за обновливи извори на енергија“, појаснуваат од МЕПСО.
Експертите посочуваат неколку насоки на кои треба да се работи за да се дојде до одржливо решение – постепена замена на централите што работат на јаглен и мазут, изградба на нови хидроцентрали, модернизација на електропреносната и дистрибутивната мрежа за да може да прифати повеќе капацитети од обновливи извори и да се подобри поврзаноста со соседите.
Македонија е потписничка на меѓународните договори според кои треба да ја напушти енергијата произведена од јаглен и мазут. Базната енергија што ќе ја изгуби од термоелектраните треба да ја замени со друга, како на пример, со изградба на големи државни хидроцентрали или когенеративни постројки. Но, во земјава со години нема инвестиција во големи државни капитални енергетски проекти. Последната таква е ХЕЦ „Света Петка“ изградена во 2012 година. Другите државни капацитети се стари со децении или се нови, но со помала моќност.
Дека работите на патот на зеленото сценарио се одвиваат без план, бавно и со административни пречки, забележа и Државниот завод за ревизија во ланската ревизија на успешноста енергетскиот сектор да се справи со кризата.
„Интересот за инвестиции во обновливи извори е огромен, но недостигаат точни информации за постапката и чинењето, па инвеститорите може и да се откажат“, забележа државниот ревизор.
Сонце „на батерии“
Македонија има во просек по 280 сончеви дена годишно и е многу погодна за изградба на фотонапонски централи. Но, тоа што нема да се потроши пропаѓа. Решение се гледаше во батерии за складирање на струјата произведена од сонце. Кон крајот на минатата година тогашната власт предводена од СДСМ подготви нов предлог-закон за енергетика, како и предлог-закон за обновливи извори на енергија, во кои, меѓу другото, се регулира и складирањето на струјата. Сегашната власт повторно го актуализира предлог-законот за енергетика кон крајот на октомври, ставајќи го на Електронскиот регистар на закони (ЕНЕР).
Новите предлози предвидуваат прецизна, поедноставна и недискриминаторна постапка за развој на проектите за обновливи извори. Овластувањето за градба на енергетски објекти за производство на електрична енергија ќе биде проследено со банкарска гаранција. На тој начин на сите сериозни инвеститори ќе им се овозможи брза реализација на проектите, а државата ќе ги препознае и поддржи најдобрите инвестиции, велат од писмен одговор од МЕПСО.
