Не постои ниту една партија чија програма не содржи копирани проекти од старите програми. Ниту една од програмите не рефлектира одредена визија и се чини дека никој не нуди конкретна и темелна реформа во одреден сектор, а сите бараат доверба дека чесно и квалитетно ќе ги управуваат институциите на граѓаните.
Пишува: Александар Јанев; Илустрација: Лука Блажев
Политичкиот натпревар е пред крај, но во арената наместо борба на идеи и идеолошко надмудрување, политичарите главно се занимаваа со оцрнување на своите противници со крајно нехумористични досетки, па дури и недолични и опасни закани.
Од друга страна, партиските програми оддаваат несериозен впечаток – наликуваат на долги романи за идилични општества и се пренатрупани со илјадници проекти кои во голема мера би можеле да бидат спорни. Некои се неизводливи, други непотребни, трети нејасно како би се реализирале.
Не постои ниту една партија чија програма не содржи копирани проекти од старите програми. Ниту една од програмите не рефлектира одреден визија и се чини дека никој не нуди конкретна и темелна реформа во одреден сектор, а сите бараат доверба дека чесно и квалитетно ќе ги управуваат институциите на граѓаните.
Главниот впечаток е дека никој не се ни трудел околу овој документ. Кога е во прашање реализацијата на проектите, таа е спорна од многу аспекти. Прво, голем дел од нив уште на прв поглед делуваат нереално оти партиите не кажуваат од каде воопшто ќе најдат пари за да ги реализираат, а освен тоа, досегашното искуство покажа дека е спорен и капацитетот на државата да направи длабоки реформи.
Наспроти партиските визии низ розови очила, острата диоптрија покажува поразителни факти кога се во прашање трите најголеми грижи на граѓанитe: борбата со корупцијата, животниот стандард и здравството. Земјава бележи нула напредок наместо нула корупција; животниот стандард на населението не го крепат ниту зголемените минимална и просечна плата оти и понатаму, дури 85% од граѓаните имаат пониски месечни примања од просекот, а здравствената заштита е во кадровска и организациона и длабока корупција.
Нула напредок наместо нула корупција
Според последните истражувања на јавното мислење, корупцијата во земјава станала толку распространета што веќе граѓаните ја перципираат како проблем број еден на државата дури и пред економските предизвици како високите цени, невработеноста и сиромаштијата.
„Има епидемија на корупција во оваа држава. Таа е во секој сектор, секоја организација, и само со именување на корумпираните актери ние можеме да почнеме да ѝ помагаме на оваа земја да се справи со тоа“, ќе рече американската амбасадорка Анџела Агелер пред неколку месеци откако САД почна постојано да ја надополнува таканаречената „црна листа“ на функционери за кои според нив, постојат цврсти докази за вмешаност во сериозни коруптивни дела.
Особено загрижувачки е што нема никаква реакција од домашните истражни и правосудни органи односно „ниту еден македонски правосуден орган или институција не се обратила до своите колеги во САД да побараат споделување на доказите, со цел да се отвори постапка и во земјата за лицата кои се на листата“, ќе истакне амбасадорот на САД, Анџела Агелер.
Претходно сериозни критики за (не)владеење на правото упати и холандскиот амбасадор во земјава, Дирк Јан Коп. По сите овие години на значителна меѓународна поддршка и во пари и во обуки на кадри и споделување на добри практики и искуства, тој е целосно разочаран од застојот во земјава.
„Има стратегија за сѐ, има по два акциски планови за сѐ, сечија свест е веќе трипати зголемена и сите се веќе обучени четирикратно, а, сепак, се е заглавено поради недостатокот на имплементација, корупцијата и непотизмот“.
Граѓаните реагираа загрижено на пораките од стратешките партнери и се чини дека овој начин на критика, заедно со американските црни листи, не се доживува како мешање во внатрешните работи на земјата од страна мнозинството кои очајно бараат поддршка да се справат со криминалот и корупцијата. За разлика од нив, малцинството во круговите на моќ и одлучување не се „потресе“ по овие критиките од меѓународната заедница.
И покрај тоа што власта именуваше и специјален вицепремиер за политики за добро владеење, министерката задолжена за ова, Славица Грковска, во повеќе наврати повеќе зборуваше како експерт кој кажува што треба да се направи занемарувајќи го фактот дека е функционер којшто треба повеќе да прави одошто да збори.
„За да се постигнат посакуваните резултати во борбата со корупцијата, потребни се вредносни поместувања во целото општество и консензус меѓу сите политички чинители“, ќе истакне Грковска, на што ќе додаде дека „политичарите треба да бидат пример за однесување со интегритет и професионалност, а потоа таков систем на одговорност да се пренесе во сите сфери на општеството“.
Напротив, во име на меѓупартискиот мир и спокојот на десетина лукративни и моќни поединци од економските и политичките кругови, се донесоа измени на Кривичниот законик со кои голем број судски предмети за високи функционери застареа и де факто значеа амнестија на криминалот.
„Само што почнаа да се појавуваат некои мали знаци на напредок, судскиот систем беше значително „нарушен“ со недемократски направените измени на Кривичниот законик“, ќе наведе Транспаренси Интернешнл во последниот Извештај за перцепција на корупцијата, каде земјава забележа сосема незначителен напредок од два поена.
Но, нивото на корупција во земјава варира во рамките на „статистичка грешка“ веќе една деценија, од 43 поени во 2012 година до 42 поени лани, така што секој скор под 50, е исклучително лош резултат и важи за сериозно ниво на корупција.
„За жал, резултатите од борбата против корупцијата се многу ниски. Корупцијата во земјава е високо исплатлива токму поради неказнивоста. Според последните проценки, на секој трет граѓанин лани му било побарано мито за да добие некоја редовна јавна услуга, а од друга страна имаме само 120 правосилни пресуди за вакви дела. Особено загрижува неказнивоста на високата корупција“, вели Снежана Камиловска Трповска, еден од авторите на Извештајот за проценка на корупцијата во 2023 година на Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС).
Европски животен стандард во некој друг живот
Економијата во земјава постојано е во некаква криза, дали е тоа предизвикана од висока инфлација која настана поради геополитичките тензии, или пак ковид пандемијата, но тоа сигурно е алиби на домашните политичари за слабите економски резултати. Оти, дури и во време на криза која несомнено ги погодува и другите земји во Европа и во регионот на Западен Балкан, Македонија остварува меѓу најслабите стапки на економски раст.
Впрочем, од 2008 година до денес, економијата ни растела само по 2,2% годишно, и со тоа македонскиот бруто домашен производ (БДП) по жител од 7.690 евра денес, е само петтина од европскиот просек.
А со ова темпо на економски раст, според пресметките на Светската банка, на земјава ќе и требаат најмалку 75 години за да го достигне европското ниво на економски животен стандард.
Но партиите во предизборието, повторно лицитираат со високи бројки на раст на БДП.
СДСМ, во својата изборна програма напишана на 156 страници, во делот на економијата, истакнува дека од 2024 до 2028 година доколку остане на власт, ќе оствари просечен економски раст од 5,1%, желба што му остана неостварена и на претходниот премиер Зоран Заев којшто ветуваше лекции по економија.
Од друга страна, ВМРО ДПМНЕ, во својата програма наречена Платформа #1198 според бројот на проектите што ги содржи, предвиделе дека економијата до 2028 година ќе порасне најмногу до 5% и тоа последната година од мандатот, и овие проекции се поблиску до оние на меѓународните финансиски институции.
За разлика од нив, Светската банка и Меѓународниот монетарен фонд (ММФ), не гледаат стапки на раст близу 5% во догледно време. Тукушто објавените пролетни прогнози на ММФ, покажуваат дека економијата на земјава следните пет години ќе порасне најмногу до 3,8%.
Во своите изборни програми, партиите очигледно се натпреварувале и која ќе им даде повеќе пари на граѓаните, од зголемување на минималната и просечната плата, пораст на пензиите, на социјалната помош и субвенциите. Колку овие апетити ги дозволува фискалниот простор којшто веќе е сосема стеснет поради мегаломанските социјални пакети помош за време на пандемијата, е исто така дискутабилно.
Милијарди евра субвенции, а зависни за леб и млеко
За поразителните државни политики кои се водат во континуитет најмалку 20 години, сведочи и феноменот што оваа земја којашто се нарекува земјоделска, и покрај милијарди евра дадени за субвенции, денес е повеќе увозно зависна од земјоделски производи и храна од кога било претходно. Само лани, сме увезле прехранбени и земјоделски производи во вредност од 1,1 милијарди евра, и тоа е повеќе од двојно над увозот по иста основа во 2010 година, кога изнесувал нешто помалку од половина милијарда евра.
И двете програми изобилуваат со километри нови патишта, железнички пруги, проекти за обновливи извори на енергија, инвестиции во здравството и образованието, но во реалноста досега, земјата потфрли и во изградбата на сопствената јавна инфраструктура.
Само во здравството, на пример, податоците од завршните сметки на буџетот од 2010 година до лани, покажуваат дека инвестициите во опрема, изградба на здравствени капацитети и купување на медицински возила, никогаш не се реализирале целосно. Сумите на годишно ниво варираат од 5,8 милиони евра до највисоки 37,6 милиони евра во 2012 година, кога всушност се направи голема набавка на медицински апарати, од кои голем дел останаа нераспакувани. Вкупно за овој период, државата во здравството преку овие три конкретни буџетски ставки, инвестирала 228 милиони евра, што е на пример само третина од еден годишен буџет за плати на јавната администрација.
СМС здравство
„Донирајте за Дамјан, да му го вратиме звукот во неговиот свет, донирајте за првиот збор на Сара, за да може Томче да се исправи на нозе….“, се само дел од пораките што се споделуваат на социјалните мрежи за кои граѓаните се солидаризираат да помогнат.
Во последните години станува сè почеста практика преку СМС пораки или телефонски јавувања да се собираат пари за лекување, оти државата некаде затајува.
Нов Клинички центар во Скопје, повисоки плати и стоп за одлив на белите мантили, ветуваат и СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ, кои владеат со земјата речиси наизменично од независноста.
Опонентите на ДУИ, од албанскиот опозициски блок, групирани во коалицијата „Vlеn“ на албански, односно „Вреди“ на македонски најавуваат дека сите граѓани, вработени или не, еднаш годишно ќе имаат бесплатна здравствена проверка.
Со субвенции, бесплатно школување и повисоки плати, партиите планираат да ги задржат здравствените работници во земјата. ДУИ пак со закон ќе ги штити од изреволтирани пациенти и граѓани.
Во земјата каде што граѓаните што плаќаат придонеси за здравствено осигурување и за возврат очекуваат пристојна здравствена заштита, дури и во овој сектор, сè уште вработува партијата. Видеоснимка од февруари годинава, покажа дека за вработување во болницата во Гостивар, директорот се слуша како вели дека „не одлучува тој, туку партијата, за тоа кој ќе биде вработен“.
Во оваа земја што се соочува со постојан одлив на лекари, тие што лекуваат други луѓе немаат здравствено осигурување, па мора да го плаќаат од свој џеб во кој не се слеваат многу пари. Специјализантите што неодамна излегоа на протести, се вработени со договор на дело и имаат плата малку повисока од минималната, околу 26 илјади денари. Симболично, на протестот на 22 април пред Министерството за здравство, тие донесоа и куфери, за како што рекоа, лет во еден правец, надвор од државата.
За тоа колку лекари и сестри си заминале од земјата нема точна бројка, но според лекарските комори и здруженија, годишно си одат меѓу 100 и 200 здравствени работници.
Но, колку граѓани, без оглед на нивната професија или социјален статус, потклекнале на предизвиците и се предале, изброи и Државниот завод за статистика на последниот Попис на населението, но и Евростат којшто постојано води евиденции на миграциите.
Додека земјава е заглавена на евроинтеграцискиот пат речиси 20 години откако доби кандидатски статус за членка на ЕУ, многу граѓани го изгубиле трпението, па некои дури и по цена на националното чувство, веќе станале дел од Европа пред тоа да го стори државата.
Вкупно 460 илјади Македонци денес се граѓани на некоја европска држава со документи, трагајќи по европските вредности надвор, на секое поле, особено на економски план.
Од нив, речиси 180 илјади наши граѓани денес се европјани со државјанство, додека пак дури 280 илјади Македонци живеат во некоја европска држава со дозвола за престој.
