Во теорија повеќе партии би значеле и поголем избор, но наместо различни политички идеи, впечатокот на граѓаните за етаблираните партии е дека тие работат за да и овозможат на мала група на луѓе да се збогатат што е можно повеќе и да останат на власт што е можно подолго. Одлуките кои ги носеле политичките елити во минатите 20 години покажуваат дека тие смислено и сложно креирале закони кои ќе ја елиминираат шансата за нови опции и нивни конкуренти.
Пишува: Александра Денковска Гоцевска; Графика: Лука Блажев
Во јавниот дискурс неизбежен е впечатокот дека веќе долго време голем број граѓани не гласаат за подобрата опција, туку за помалото зло. Истите политички опции наизменично ја водат државата, а во пракса покажуваат дека веќе не се ни грижат за тоа дали се одговорни пред своите граѓани. Оттука, легитимен е впечатокот на граѓаните дека секој се бори за власт поради личната, а не заедничката корист.
Коалицијата „Твоја Македонија“ предводена од ВМРО-ДПМНЕ за овие парламентарни избори ја сочинуваат и 20 помали партии, додека пак „Коалиција за Европска иднина“ предводена од СДСМ вклучува и 12 помали политички партии. Поради начинот на кој е напишано изборното законодавство,тешко е помали политички партии сами да настапат на избори. А, пак, шансата за појава на нова политичка сила која би ги повела граѓаните кон реформи станува речиси невозможна. Законодавството изградено од актуелните политички опции е една од посилните пречки за остварување на желбата за вистинска промена на граѓаните кои веќе масовно се уморни од оние од оние кои наизменично водат.
За ова, се погрижија големите партии во текот на изминатите години кога на лидерски средби сложно ја договараа, а потоа и ја менуваа изборната регулатива. Иако со години наназад се зборува за воведување на една наместо досегашните шест изборни единици со што и малите партии ќе добијат можност да освојат повеќе пратеници во Собранието, досега тоа е останато само на декларативни изјави и заложби од страна на големите играчи како ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ. Владејачката ДУИ дури и јавно е против воведување на овој модел затоа што смета дека на тој начин помалку ќе бидат застапени гласачите Албанци. Граѓаните пак имаат поразличен став од политичките партии. На анкета која во 2023 година ја спровеле Националниот демократски институт (НДИ), Институт за демократија „Социетас Цивилис“ – Скопје (ИДСЦС), Центар за управување со промени (ЦУП) дури 79% од испитаниците одговориле дека пратениците се целосно или делумно зависни од волјата на лидерите на политичките партии од кои доаѓаат. Малку повеќе од половина од испитаниците (52%) се согласуваат дека промената на изборниот модел може да придонесе кон намалување на зависноста на пратениците од партиските лидери.
Предизборна „реформа“ на изборното законодавство
2024 година е изборна година. Предвидено е да се одржат претседателски и парламентарни избори. За да се подобри изборната регулатива и да се намали можноста за корупција за изборите во мај минатата година, министерството за правда формираше работна група. Оваа група составена од невладини организации, политички партии и експерти имаа задача да направат измени на Изборниот законик и во него да ги вметнат препораките и забелешките кои ОБСЕ/ОДИХР ги имаа во претходните изборни циклуси.
Помалите партии од кои дел од владејачката коалиција, а дел во опозицијата на заедничка прес-конференција во Собранието побараа со измените да се воведе и една изборна единица. Но, министерот за правда Кренар Лога рече дека тоа не е приоритет во моментот и прашањето за една изборна единица беше затворено.
Невоведувањето на една изборна единица не е единственото нешто со кое големите партии само си ја потврдуваат својата позиција пред помалите или новоформираните политички партии. Во текот на годините донесени се клучни законски измени или пак напишани се закони кои им одговараат само на неколкумина одбрани кои имаат привилегија да ги договараат и гласаат овие решенија. Со секоја од овие измени си предвидоа повеќе пари и простор за промоција за веќе етаблираните политички елити, а се доуништија и онака малите шанси за влез во Собранието на помали, независни или нови политички партии. Клучни законски измени со кои се отежнуваат условите на малите политички партии и се создаваат повеќе можности за корупција се направени во 2015, 2018 и 2024 година.
2015 година – Пари за четири партиско аналитички центри
Во 2015 година, пратениците едногласно го изгласаа законот за Партиско аналитички центри со кој требаше да се изгради структурирана и квалификувана дебата за политички процеси. Партиските аналитички центри треба да спроведуваат аналитика, истражувања, обуки, трибини, семинари и работилници за потребите на политичките партии. Според законот, секоја година министерството за правда исплаќа вкупно 320.000 евра на четирите политички партии со најмногу пратеници во Собранието. Парите се исплаќаат на посебни сметки на партиско аналитичките центри и не смеат да се трошат за ниту една друга намена, но партиите немаат обврска да даваат отчет кога и како ги потрошиле парите. Минатата година, државни пари добија центрите на ВМРО-ДПМНЕ, СДСМ, ДУИ и Алијанса за Албанците. По 10.000 евра за обука добива секоја од четирите партии, додека остатокот од 280.000 евра се дели по друг принцип. Околу 60 проценти од парите се делат еднакво на сите четири партии, додека останатите 40 проценти се делат нерамномерно според тоа која партија освоила најмногу пратеници.
Партиите овие средства би требало да ги трошат за унапредување на нивните капацитети и за експертски анализи и обуки на кадарот. Но, работата на овие центри останува мистериозна и никој точно не знае како функционираат. Според законот за слободен пристап до информации од јавен карактер, партиите не се обврзани да даваат отчет за тоа како се трошат овие средства и покрај тоа што станува збор за буџетски пари.
2018 година – Измена на Законот за финансирање на политичките партии
Со измената на Законот за финансирање на политичките партии за кои во 2018 година гласаа 101 пратеник, партиите си предвидоа наместо дотогашните 1.8 милиони евра од државниот буџет да добиваат 4.5 милиони евра. И овие пари кои доаѓаат од граѓаните не се распоредуваат сразмерно на сите партии. Помалиот дел или 30% од овие пари одат за партиите кои добиле најмалку 1% од вкупниот број на гласови, а останатите 70% се распределуваат на партиите според освоените мандати во Собранието. Новите партии или независни пратенички листи кои не учествувале на претходните избори не добиваат ништо од овие пари.
Со овој закон се дозволи политичките партии да поседуваат земјиште и недвижен имот, а се ограничи бројот на донации кои партиите смеат да го примаат од граѓани и фирми.
2018 година – Платено политичко рекламирање од државен буџет
Клучни забелешки кои ОБСЕ/ОДИХР ги даваа во претходните изборни циклуси, а требаше да се решат со овогодишните измени на Изборниот законик се оние за финансирање на политичките партии, платеното политичко рекламирање, како и регулирањето на интернет порталите доколку сакаат да добијат реклами за избори. До 2016 година, партиите сами си го плаќаа рекламирањето за избори во медиумите, но летото 2018 година, на лидерска средба која се одржа во Клубот на пратеници, а на која присуствуваа Зоран Заев, Али Ахмети, Христијан Мицкоски и Билал Касами договорија измени на Изборниот законик со кои државата ќе плаќа за рекламирањето на партиите за време на избори. За овие измени на Изборниот законик гласаа 101 пратеник. Според измените во законот, за секоја партија може да се одвојат најмногу две евра по запишан гласач. Но овие пари не се распределуваат рамномерно на сите учесници во изборната кампања, што е уште една поволност која поголемите партии ја имаат пред малите партии или пак независните учесници во изборната кампања.
Според овие измени на Изборниот законик партиите можат да искористат максимум девет минути и 30 секунди за „платено претставување“ во рамките на 60 минути програма. Но и оваа распределба е на штета на малите или на партиите кои се незастапени во Собранието.
2024 година – Три пати повеќе потписи за независните
Со последните измени на Изборниот законик кој беше усвоен од Собранието во март оваа година и со кои им се дозволи на граѓаните да гласаат без документи на кои пишува Северна Македонија се протна уште една измена. Оваа измена не била договорена со работната група од невладини и експерти. Ова е нешто што политичките партии на своја рака го направиле. Слично како со носењето на Кривичниот законик со кој досега од прогон се спасија десетици функционери. Со новите измени на Изборниот законик големите политички играчи предвидоа дека доколку некој нов сака да влезе во политиката ќе мора да се потруди многу повеќе од досега. Наместо досегашните 1000 потписи кои беа потребни за да се поднесе независна пратеничка листа, сега независните мора да соберат потписи од 1 отсто од вкупниот број на запишани гласачи.
Овие измени во Собранието ги предложија координаторите на СДСМ, ВМРО-ДПМНЕ, ДУИ и Алијанса за Албанците, а за нив без никаква дискусија гласаа 84 пратеника, двајца беа воздржани
Со измените на Изборниот законик требаше да се донесат и препораките на ОБСЕ/ОДИХР од претходните избори. Тие вклучуваа и регулација на порталите кои добиваат реклами за избори. Оваа препорака не беше вметната во новата регулатива, а еснафските здруженија еден месец пред одржувањето на изборите предупредија дека законските решенија повторно се на штета на граѓаните и професионалните медиуми
Според сегашните критериуми за да може еден интернет портал да влезе во регистарот на ДИК и добие пари од државата потребно е само да приложи тековна состојба која нема да биде постара од 30 дена. Максималната сума која може еден интернет портал да ја добие од еден учесник на изборите е 15.000 евра.
За претседателските и парламентарните избори кои се одржуваат оваа година предвидени се вкупно 17 милиони, а од овие пари дури 10.6 милиони евра се наменети за платеното политичко рекламирање.
Поголемиот дел или 75% се наменети за телевизиите и радијата, додека 25% за весниците и интернет порталите.
Во регистарот на ДИК моментално се впишани 249 интернет портали. Некои од овие портали воопшто немаат регистрирано македонски домејн, некои немаат ни функционален сајт на кој можат да се прочитаат текстови, ниту пак податоци за сопствеништво и импресум, а дел се во сопственост на иста фирма, што значи дека еден сопственик може да инкасира многу повеќе од законски дозволениот лимит за еден портал. На овие претседателски и парламентарни избори досега има пријавено 249 интернет портали.
Забелешки за медиумското рекламирање за време на изборите имаше и Државниот завод за ревизија. Со овие забелешки кои беа објавени во извештајот од 2023 година, ревизорите побараа доуредување на изборниот законик и дефинирање на институција за следење и известување за изборното медиумско претставување на интернет порталите.
Исто така во извештајот посочено е и дека треба да се прецизираат условите и критериумите кои треба да ги исполнат порталите за да имаат можност да аплицираат за политичко рекламирање во ДИК.
Партиите треба да работат на транспарентноста
Според извештајот на Меѓународниот републикански институт (ИРИ) објавен во 2023 година, дел од политичките партии во Македонија ја зголемиле активната транспарентност, но ниту една партија сè уште нема постигнато одлична активна транспарентност.
Во делот кој се однесува на препораките е наведено дека политичките партии треба да ја зголемат транспарентноста во однос на сопственото лидерство и партиските структури со објавување на информации за структурата, надлежностите, членовите и нивните биографии и контакти.
„Политичките партии треба да го зголемат обемот на информации кои се однесуваат на нивното програмско работење преку редовно објавување на партиските и изборните програми и програмските определби. Политичките партии, особено, треба да ја унапредат транспарентноста со објавување на сите финансиски документи за своето работење (финансиски извештаи, завршни сметки, извештаи и регистри за донации) групирани и по години и изборни циклуси, ревизорски извештаи, извештаи за спроведување на Законот за пристап до информации од јавен карактер“, наведено е во извештајот.
Активната транспарентност ИРИ ја мери со набљудување на веб страниците на партиите од парламентарниот состав 2020 – 2024 година во периодот од 1 до 31 октомври 2023 година. Прашањата биле структурирани во 4 категории: Основни информации за партијата, пристап до информации од јавен карактер, финансиска транспарентност и комуникација или отвореност кон членството.
Според измените Законот за слободен пристап до информации информациите на политичките партии се иматели на информации од јавен карактер, но само во делот на приходите и расходите. Но бидејќи сите пари и од донации и од државата и од членарина им легнуваат на исти сметки партиите најчесто се правдаат дека не знаат како точно се потрошени парите од државата.
