Со новите измени во Кривичниот закон за злоупотреба на службена положба и овластување и злосторничко здружување, скратени се толку основи за оваа мерка, што ќе е речиси невозможно да се изрече притвор.
Известува: Лила Караташева; Илустрација: Лука Блажев
Оние кои ќе го осиромашат државниот буџет за лична корист додека извршуваат функција нема да одат во притвор освен ако не постои сомневање дека ќе избегаат. Последните политички измени на Кривичниот законик сега овозможуваат со стекнатата моќ од функцијата осомничените слободно да го нарушуваат интегритетот на постапката која ќе се води против нив и да влијаат врз сведоците. Вака реагираат обвинителите кои до ИРЛ изразија загриженост за начинот на водење на постапката и олеснителните околности за функционерите кои нема да одат во притвор ако влијаат врз сведоци или го повторат делото, туку само ако се докаже дека постои можност да избегаат.
Во услови на политичка криза, секојдневни партиски препукувања и незапирлива изборна кампања, политичарите се сложија само околу скандалозните измени на членовите од Кривичниот закон. За само 14 дена се поднесоа, изгласаа и стапија на сила измените за злоупотреба на службената положба и овластување (член 353) и злосторничко здружување (член 394) со кои што, меѓу другото, се штитат од прогон сите функционери и службеници кои преку државната каса украле или злоупотребиле пари и имот на граѓаните.
Освен што преку измените на Кривичниот закон политичарите обезбедија ниски затворски казни, тие и целосно ги ускратија правните механизми со кои обвинителството можеше да побара да им биде изречен притвор. Кога се изменија членовите од Кривичниот закон, тоа произведе последици врз друг закон којшто никој не го спомнува – Законот за кривична постапка. Во законот за кривична постапка прецизно се утврдува како ќе изгледа постапката. Токму во овој закон „лежи зајакот“ – за дела до пет години нема притвор, освен за нарушување на јавниот ред и морал. Извори на ИРЛ во обвинителството коментираат дека оваа грешка тешко да е случајна.
Измените се изгласаа во време на сериозен граѓански револт од низа скандали кои се случија во изминатите две години. Во атмосфера на едногласно незадоволство на граѓаните и во период кога на улиците преку протести бараат правда и казна за виновниците за пожарот во модуларната болница во Тетово каде што изгореа 14 живи пациенти и за кој има предистрага во обвинителството за гонење на организиран криминал и казна за виновниците во случајот со кражба на лекови од Клиниката за радио терапија и онкологија каде што пациенти болни од рак беа оставени на немилоста на државниот здравствен систем. Пратениците барајќи одговорност едни кај други, во измените на Кривичниот закон најдоа решение за спас за корумпирани функционери.
Доколку се утврди дека виновниците за овие два случaи се поранешни, сегашни или идни функционери и додека судот ја утврди нивната вина и им изрече казни според новите измени, обвинетите функционери нема да одат во притвор. Слободно ќе можат да тргуваат со своето влијание и хипотетички ќе можат да поткупуваат или заплашуваат сведоци.
Покосени правни механизми
Пред измените во Кривичниот закон, за делата злоупотреба на службена положба и овластување и злосторничко здружување предвидена беше минимална казна затвор од три години a максималната казна можеше да биде и до десет години.
Пратениците кои ги изгласаа спорните измени со кои се намалија пропишаните казни за овие дела, воведоа и дополнителна горна граница на максимална казна од најмногу пет години. Законот за кривична постапка (ЗПК) во членот 468 предвидува за кривични дела за кои е пропишана казна затвор до пет години, наместо редовна, да се примени скратена постапка. Според членот 470 од истиот закон, за скратена постапка се предвидува притвор само доколку постои сомнеж за бегствто или доколку е сторено кривично дело за нарушување на јавен ред и морал.
ИРЛ контактираше со шефот на скопското јавно обвинителство, Гаврил Бубевски, за да дознаеме дали обвинителите увиделе дека постојат нови пречки со кои нема да можат лесно да издејствуваат притвор за политички назначените функционери.
„Ако не постои основ за бегство не може да се определи притвор освен за дела поврзани за јавен ред и морал“, рече шефот на скопското јавно обвинителство Гаврил Бубевски.
Бубевски вели дека негативно гледа на измените во Кривичниот законик и дека се поврзано со темата е негативно и врз постапките, а единствена корист може да биде конфискацијата за да може државата да наплати за штетите. Тој е член на групата која работи на новиот Кривичен законик, но за спорните измени не бил консултиран.
Збунети правници
Извршниот директор на Коалицијата „Сите за правично судење“ , Дарко Аврамовски, во разговор со ИРЛ освен проблемот што нема да може да се изрече притвор за обвинетите функционери, посочи и други спорни елементи кои произлегуваат од измените во Кривичниот закон.
„За вакви кривични дела обвинетите имаат можност и тоа како да влијааат врз постапката, допрва ќе откриваме последици од измените во Кривичниот закон“, вели Дарко Аврамовски кој додава дека оние кои се подобни за овие дела први ги изгласаа измените.
Аврамовски смета дека дополнителен финансиски проблем ќе биде тоа што ќе се заборават делата кои биле иницирани од Специјалното јавно обвинителство (СЈО), за кои се издвојувале пари од буџетот. Измените придонесоа, залудно да бидат потрошени тие пари и да не може да се надоместат трошоците за она што е веќе потрошено, а дополнително ќе треба да им се плати и на оние на кои им завршуваат делата.
Тимот на ИРЛ разговараше и со адвокатот Ѕвонко Давидовиќ за да видиме дали правниците во моментов знаат како да постапуваат по новите измени на Кривичниот закон (КЗ) и веќе постоечкиот Закон за кривична постапка (ЗКП).
Давидовиќ објаснува дека ускратените правни механизми се должат на тоа што при измените во Кривичниот закон не се консултирани практичари, туку луѓе кои не мислеле како законите ќе влијаат еден на друг и дали ќе бидат комплементарни. Во овој миг според него никој не е сигурен како измените ќе се применуваат во пракса и дека сите чекаат да видат како ќе постапува обвинителството. За предметите за кои веќе треба да се постапи според измените, обвинителите ги одложуваат рочиштата.
„Политиката е низ голема врата влезена во судот – орган кој во Уставот е смислен да биде брана и гаранција на правдата. Државата нема политичари, туку политиканти. Политичар би мислел на доброто на државата и би се консултирал при вакви измени со лица кои треба да ги применат измените во пракса, а политикантите гледаат да си угодат на себеси“, рече Давидовиќ во разговор со ИРЛ.
Блупринт групата на граѓански организации за реформи во правосудството нема да учествува во измените на новиот Кривичен законик. Се чувствуваат злоупотребено и велат дека граѓанскиот сектор не смее да се користи само како алатка за давање на легитимитет на процесите. Бидејќи се дава легитимитет на нелегитимното, тие повеќе не сакаат да учествуваат во процеси во кои правото и правниот систем се извртуваат и злоупотребуваат, а личниот интерес на поединците го надминува јавниот интерес и општественото добро и политичките цели и интереси се издигнуваат над темелните вредности.
„Сега највисоката казна е пет години затвор, што значи дека согласно со Законот за кривична постпака за овие дела, за злоупотреба сега се води скратена постапка, не се водат истрагите во обвинителство, суди судија поединец, односно, станува збор за лесно кривично дело за разлика од порано кога запретената казна беше до 20 години затвор“, вели Александра Цветановска од тимот на Млади правници и Блупринт групата.
Од сите правници и обвинители со кои се консултираше ИРЛ за подобро да разбереме дали со измените во Кривичниот закон постои можност да се изрече притвор за обвинетите функционери, единствено адвокатот Еленко Миланов рече дека може да се изрече мерка притвор.
„Дезинформација е дека не може да се определи притвор со измените“, рече адвокатот Еленко Миланов кој во 2021 година до Уставниот суд поднесе иницијатива за да се оцени уставноста на членот 353 став 5 од Кривичниот законик, кој се однесува на злоупотреба на државни пари при јавни набавки, а со новите измени на законот овој член е целосно избришан.
Минимални затворски казни за функционерите кои ќе ја опустошат државата
Владата на 29 август 2023 година на седница донела одлука да поднесе до Собранието предлог – закон за измени и дополнувања на Кривичниот законик. Се предвидуваа повеќе измени во делот на кривични дела извршени врз животната средина, меѓутоа за пратениците беше приоритетно на 6 септември да се изгласаат измените кои се однесуваат на злоупотреба на службената положба и овластување, несовесно работење и злосторничко здружување. Веќе на 7 септември измените ги потпиша претседателот Стево Пендаровски, а ден потоа измените се објавија во Службен весник и стапија на сила осмиот ден по објавувањето. Власта експресното носење на измените по скратена постапка и со ЕУ знаме ги правдаше како усогласување со законските практики во унијата. Сепак Европската комисија изрази длабока загриженост за начинот на кој се преку ноќ се изгласаа измените на КЗ во Собранието.
„ЕУ со загриженост забележува дека некои од измените на Кривичниот законик усвоени на забрзан начин од Собранието на Северна Македонија, а кои ги намалуваат максималните законски казни и имаат импликации врз примената на застареноста ќе влијае на голем број случаи на корупција на високо ниво. Жалиме поради недостатокот на сеопфатни консултации со домашните чинители и со Европската комисија пред нивното усвојување, како и за употребата на процедурата за знаменце на ЕУ, која треба да биде конзистентна и јасно поврзана со законите кои првенствено имаат за цел усогласување на националното право со ЕУ“, беше ставот на Европската комисија.
Со измените во Кривичниот законик се избриша кривичното дело за злоупотреби на државни пари во тендери и се намалија затворските казни за злосторничко здружување на максимум три години. За злоупотреба на службена положба и овластување досегашната казна беше најмалку три години, а со измените максималната казна за оние кои ќе ја злоупотребат функцијата и ќе се збогатат од државните пари на народот е максимум пет години.
