На десетици локации низ Скопје се изградени нови објекти со подземни гаражи до кои со возило не може да се пристапи. Општините одобренија за градба издаваат само со приложен сообраќаен проект и во „доверба“ дека пристапна улица некогаш ќе се изгради. Наместо прво да се направи инфраструктура, па дури потоа да се издаваат одобренија за градба, во Македонија е обратно – прво се градат објекти, па потоа се гради инфраструктура. Таков е и случајот со парцелата на Водно каде започна да гради фирмата „Маркеза“. Објектот никнува на локација каде што нема Детален урбанистички план (ДУП) и каде воопшто нема опција да се направи пристапен пат.
Известува: Александра Денковска Гоцевска; Илустрација: Лука Блажев
Корупцијата во планерските куќи и непланското градење оставија трајни последици врз изгледот на главниот град и квалитетот на животот на жителите од центарот во Скопје. Неповратно се уништија цели маала. Се нагрди автентичноста на старите градби. Улиците и тротоарите станаа паркиралишта за возила, а половина од планината Водно наместо шумска вегетација ја краси бетон. Меѓу последните битки за парцела на падините на Водно е онаа на фирмата Маркеза која сака да изгради објект за семејно домување. Земјиштето се наоаѓа на улицата Питу Гули, а пристап до парцелата од 1.226 метри квадратни нема оти се наоѓа во шума без улица. Но и без опција да се стигне до плацот општината минатата недела му даде зелено светло на инвеститорот да продолжи со градба без оглед на тоа што до локацијата нема како да се стигне.
„Овластен градежен инспектор на Општина Центар на 8 јуни изврши увид на предметната локација и констатираше дека инвеститорот направил ископ за градба на објект од втора категорија по одобрение за градење и го исполнил условот пропишан во член 66 став 1 од Законот за градење, со кој се пролонгира важноста на правосилното одобрение за градба“, велат од Општината Центар.
За да се стигне до локацијата на која „Маркеза“ планира да гради, треба да се урнат скали кои се единствениот пристап до домот на еден од жителите на улицата Питу Гули каде фирмата „Маркеза“ треба да гради, и да се направи тунел кој го нема во архитектонското решение, ниту пак во останатата документација.
Никаков пристапен пат до оваа локација не е планиран затоа што Уставниот суд пред неколку месеци го укина деталниот урбанистички план Градска четврт Ј 07, а општинскиот совет во Центар, донесе решение дека улицата што била предвидена во ДУП – от не била според стандардите и нормативите на урбанистичкото планирање. Откако Советот ја донесе одлуката дека улица не може да има од општината објаснија дека направиле нов премер на теренските коти на улицата Питу Гули и податоците покажале дека наклонот за пристапната улица изнесува 30 проценти што не е во согласност со Правилникот за урбанистичко планирање или дека воопшто не може да се направи некаков пристапен пат.
Од општината ни одговорија дека го „одбиле барањето на инвеститорот за изградба на пристапен пат до наведената локација, со образложение дека нагибот на просторот каде треба да биде изведен пристапниот пат е далеку поголем од законски пропишаниот, што значи дека нема услов за градење на пристапен пат согласно актуелниот закон“.
Дивна Пенчиќ, професорка на Архитектонскиот факултет и советник во Општина Центар од советничката група „Шанса за Центар“ вели дека не смее да се дозволи прво да се гради објект, а дури потоа да се прави инфраструктурата за него.
„Секаде во светот прво се прави инфраструктура, па потоа се гради објект. Само кај нас е обратно. Во планот има предвидено и улица и објект, но градежната дозвола се издава без да е изградена улицата само врз основа на одобрен проект. Тоа е она што доведува до вакви ситуации со кои голем број граѓани се соочуваат. Пред општината да издаде градежна дозвола мора да се направи инфраструктура – не е во ред прво да се изгради обејкт, а потоа да се гради пристап, а како што можеме да видиме има и случаи кога улицата воопшто не е изградена“, вели Пенчиќ.
Пенчиќ објаснува дека многу често се случува планерите кои работат некој Детален урбанистички план воопшто да не излезат на терен за да проверат дали нешто е возможно да се изгради и која ќе биде цената која граѓаните ќе треба да ја платат за таа градба.
„Одговорност имаат сите. Општината што издала одобрение за градба за објект за кој не е направена соодветна инфраструктура, но и инвеститорите што се нафаќаат на вакви зделки каде што не се решени сите проблеми“, вели Пенчиќ.
Но засега никој не може да ја спречи „Маркеза“ да гради, затоа што Саша Богдановиќ, претходниот градоначалник на Општина Центар од редовите на СДСМ, еден месец пред да си замине од функцијата во 2021 година, на фирмата „Маркеза“ и издаде градежна дозвола.
Оваа фотографија е од улицата „Питу Гули“ на Водно. Тука се последните куќи и крајот на слепата улица. Плацот на кој „Маркеза“ го гради објектот се наоѓа во парк шумата. За да влезе во својата парцела, „Маркеза“ поминала преку двор на еден од соседите. Потоа со багер возеле низ децениската шума на Водно. За ова добија само прекршочна пријава и парична казна од општината.
Иако во планот нема предвидено изградба на никаков пристапен пат, ниту пак инвеститорот има обезбедно времен сообраќаен режим, Фирмата „Маркеза“ минатиот месец постави лимени тараби за да си направи пристапен пат за да може да гради. Откако соседите виделе што се случува и дека „Маркеза“ поставува ограда на државно земјиште, жителите кои веќе неколку години водат битки за да спречат нова бетонизација на планината, повикале градежен инспектор од Општина Центар и полиција. Но додека надлежните стигнат, оградата веќе била поставена. По налог на градежната инспекција и во договор со соседите лимовите беа отстранети, но на плацот се уште се гради.
„Се чувствуваме немоќно, како да сме оставени сами да се бориме против ова незаконие. Тука нема пристапен пат, нема ни да има затоа што нема детален урбанистички план и според последното решение на Општината, нема ни услови на оваа локација да се изгради улица. Во која институција и да се обратиме, сите велат дека се ненадлежни, нема кој да го запре ова“, се жалат соседите.
Граѓаните испратиле и претставка до Државниот градежен инспекторат и се надеваат дека од таму ќе им помогнат да го решат проблемот што го имаат. Минатата недела испратиле и Барање за огласување на ништовност на одобрението за градење, но досега не добиле одговор од Општина Центар.
Градежниот зафат на „Маркеза“ започна кон крајот на месец април иако до плацот нема пристапен пат за да стигнат машините кои треба да го расчистат земјиштето од децениската шума. Компанијата дозвола за градење добила во април 2021 година која важи две години и истекува со сите жалбени постапки во јуни годинава. „Маркеза“ мораше да започне со активности, оти по поминати две години без да гради дозволата за градба веќе не важи. Со сечењето дрвја и носењето машини на плацот, формално правно компанијата го запазила рокот и во тие 24 месеци започнала градба.
Жителите од улицата Питу Гули велат дека се под секојдневен притисок од инвеститорот. Им велел дека доколку општината не ги урне скалите за да направи пристапен пат, тој самиот ќе ги урне и ќе си направи подземен тунел за да може да си влегува во неговата парцела.
За да се подготви теренот, инвеститорот без дозвола исекол борови стари 60 години и за тоа добил парична казна од Град Скопје.
Откако Богдановиќ ја издал градежната дозвола, жителите на улицата Питу Гули ангажирале шумски вештак да направи проценка на земјиштето каде треба да се гради ново бетонско здание.
„Планината Водно е првото законски прогласено ерозивно подрачје во државата. Тоа значи дека опасноста од ерозија на земјиштето е реална, а сите градби на вакви земјишта носат одредени ризици и претставуваат потенцијална опасност. Сите градежни активности со кои се врши перманентно поткопување на земјиштето и расчистување на шумската вегетација на планината Водно се потенцијална опасност од појава од ерозија“, пишува во извештајот на шумскиот вештак.
Плацот на кој е издадена дозволата за градба претходно била сопственост на фамилијата Стевкови. Една година по донесување на ДУП-от, во 2015 година, сопствениците го огласуваат на продажба и го купува фирмата „Маркеза“ на лицето Филип Костиќ. Фирмата е регистрирана на домашната адреса на Костиќ на улицата „Петар Драпшин“ во населбата Кисела Вода. Претходно фирмата се викала „Аквамарина Парк“ и била регистрирана како угостителски објект. Во изминатите пет месеци Костиќ формирал уште две фирми – „КМ Трејд ДООЕЛ“ лани во декември и „Прајм Сервис ДООЕЛ“ во февруари годинава, од кои што едната е градежна.
Костиќ преку неговата фирма „Маркеза“ во изминативе неколку години влегол во деловен однос со градежната фирма „БИСИ ДООЕЛ“, сопственост на поранешниот функционер на ВМРО-ДПМНЕ Ивица Георгиевски.
Од документите достапни во регистерот, се гледа дека фирмите на Георгиевски и Костиќ имаат склучени неколку нотарски договори за закуп. Иако официјален инвеститор на објектот е фирмата „Маркеза“, за сите поврзани работи со објектот жителите на улицата Питу Гули на Водно, комуницираат со Ивица Георгиевски.
Телефонски ја побаравме фирмата „Маркеза“ и Ивица Георгиевски. На контакт телефонот кој фирмата инвеститор го оставила за контакт ни се јави извесен Дејан кој кажа дека ѕвониме на погрешен број.
Ниту Георгиевски не одговори на телефонските повици. Му испратувме и порака со прашање како планира да изгради објект на локација на која воопшто нема опција да се направи пристапен пат, но одговор не добивме.
Од општина Центар велат дека во моментов започнува процедурата за изработка на нов Детален урбанистички план Градска четврт Ј 07 и за Дебар маало 2 каде што општината се соочува со речиси слични случаи на веќе изградени објекти до кои нема пристапен пат.
Пред очи на општинарите, изградени објекти без пристапен пат
На само неколку стотина метри од бараките на Општината Центар се наоѓаат уште два објекта до кои станарите не можат да пристапат со своите возила, а паркирањето за двете згради е предвидено да се одвива под земја. Ако случајот со „Маркеза“ е на падините на Водно, овие две згради се во самото Дебар Мало каде е смесетена општинската администрација на Центар Првиот се наоѓа до објектот на владата, каде што порано беше кафеаната Кригла и е изградена во 2020 година, а втората зграда се наоѓа на улицата Орце Николов зад бараките на Акционерското друштво за стопанисување со станбен и деловен простор и е изградена кон крајот на 2016 година.
Според деталните урбанистички планови, пристапот до гаражата на зградата која се наоаѓа до објектот на Владата е нацртан на приватно земјиште каде што треба да се влезе во приватни дворови, додека за зградата кај ПУИК предвидено е да се урнат бараките и на нивно место да се изгради улица која ќе биде пристапен пат до подземната гаража на објектот. Денес, неколку години откако двата објекти се изградени до гаражата на објектот кој се наоаѓа до владата воопшто нема пристап, додека пак за другиот објект кој се наоѓа на улицата Орце Николов има пристап преку плочникот и зеленилото на соседната зграда.
Пристапните улици кои треба да водат до гаражите се предвидени во деталните урбанистички планови во исто време кога се нацртани и новите објекти, но иако зградите се веќе вселени, улиците се останати само на хартија.
Жителите на улицата Благој Страчков близу Владата веќе 15 години водат битка со општината за да ја зачуваат слепата улица која е пристап до нивните домови изградени уште во 1930 тите години. Ако мештаните ја „загубат“ улицата ќе мора да се откажат од мирот и спокојството во нивните домови. Но, ако пак општината не ја пробие улицата, може да се соочи со тужба од инвеститорот. Последици од непланското градење трпат и инвеститорите кои добиле дозвола да изградат зграда без улица.
Шесткатниот станбено – деловен центар веќе три години е вселен, а станарите и вработените можат да пристапат до него само пеш. Инвеститорот изградил и надземна платформа која треба да ги спушта возилата до подземниот паркинг, но пристапна улица до платформата се уште не е изградена. Влезот на модерна стклена зграда се наоѓа на булеварот „Свети Климент Охридски“, но бидејќи според Законот за градење паркирањето не смее да се одвива од булевар, пристапот за подземниот паркинг е направен од задната страна, низ дворови на куќи кои се изградени минатиот век.
„Замислете по неколку десетици автомобили дневно да влегуваат и излегуваат во гаражата и поминуваат под вашиот прозор“, се жалат соседите.
Инвеститор на шесткатницата е фирмата „КМ Инвест“ од Скопје. Сопственици се двајца браќа Крста и Миле Марковиќ. Дозволата за градба ја добиле во 2017 година кога општината е управувана од СДСМ. Земјиштето на кое ја изградиле зградата го купиле пак во 2007 година кога на власт локално ВМРО – ДПМНЕ од лица за кои велат дека им биле долгогодишни пријатели.
Градителите до општината доставиле сообраќајно решение во кое извршиле мерење на ширината на улицата „Благој Страчков“ и утврдено е дека таа ги исполнува законските услови за да биде пристапен пат до подземната гаража. Околните жители не верувале дека нивната мала уличка е со тие димензии, па за да бидат сигурни и тие најмуваат геодетска фирма. Според нивното мерење улицата не го исполнува законскиот минимум за широчина.
„Ние ангажиравме фирма да направи мерење и во елаборатот кој ни го достави пишува дека улицата е со ширина од 4.5 метри, што не е доволно за да биде пристапна улица. Чиј интерес брани општината? На граѓаните или на приватен инвеститор на кој треба да му изгради пристапен пат, а да ни одземе дел од нашите дворови.“, велат староседелците.
Резултатите од геодетското мерење направено од фирмата која ја ангажирале граѓаните не ги прифаќа како релевантни и се прифаќаат димензиите на улицата измерени од инвеститорите.
Професорката Пенчиќ, која беше и дел од комисијата која правеше ревизија на деталните урбанистички планови во Центар вели дека притисокот на инвеститорите за да им се дозволи да градат каде што не смее е многу голем.
„Конкретно за овој план што зборуваме сега, ние го прегледувавме цел и морам да кажам дека имаше навистина многу грешки во планот. Цела табела со податоци беше грешна, јас не знам како е возможно тоа и притоа да им се дозволи на истите луѓе повторно да изработуваат детални планови. Мислам дека никогаш не е одземена лиценца на урбанист. Значи законот за урбанистичко планирање предвидува издавање и одземање на лиценца, но нема процедура по која тоа се прави. Што значи ќе биде мојот збор против твојот“, вели Пенчиќ.
Сопствениците на фирмата „КМ Инвест“, велат дека се чувствуваат измамени од локалната власт. Месечно изнајмувале по 20 паркинг места во општина Центар, а гаражата е изградена, но стои празна. Не ја исклучуваат можноста за тужба до општината.
„Секогаш кога одиме во општина да прашаме што се случува и кога планираат да ги урнат гаражите кои се наоѓаат на државно земјиште, од таму добиваме одговор „за кусо време“. Но тоа никако не се случува“, вели во телефонски разговор Миле Марковиќ.
Планерските куќи клучни во ланецот на урбано дивеење
Приватните планерски куќи кои ги изработуваат деталните урбанистички планови почнуваат да се појавуваат воcдеведесетите години, паралелно со приватизацијата на државниот завод за урбанизам. Меѓу првите е фирмата „Ин пума“ основана во 1991-ва година. Оваа планерска куќа во времето на градоначалникот Владимир Тодоровиќ“ ги изработува најголем дел од урбанистичките планови во општина Центар. „Ин пума“ ги исцрта сите барокни градби, згради и деловни центри од проектоt Скопје 2014-та. Таа е планерската куќа која општината во 2009 година ја ангажирала и да го изработи Дебар маало 2,каде што е предвидена зградата на „КМ Инвест“.
Во 2020 година колегите од „360 степени“ открија злоупотеби од страна на општините и планерските куќи во процедурата за изработка на детални урбанистички планови. Станува збор за деталниот урбанистички план кој ја опфаќа огромната површина кај старата фабрика „Треска“. Новинарите открија дека еден од сопствениците на планерската компанија „Ин-пума“ – градежната фирма „Ремис“ од Охрид, преку компанија ќерка има сопственост на градежните парцели кај фабриката „Треска“.
За изработка на еден план потребни се околу шест месеци. Процесот не е едноставен, ниту евтин бидејќи се ангажираат планери и неопходно е да се добијат многу одобренија и да се мине низ бирократски процедури. Но, сепак некои фирми се пријавуваат за изработка на детални урбанистички планови по цена од само еден денар. Таков пример е „БИЛД“ од Скопје – избрана од општина Центар како најповолен понудувач за ДУП-от штого опфаќа паркингот наспроти „Холидеј Ин“.
Антикорупциската комисија предупреди дека општините кои склучуваат договори со планерски куќи за еден денар, оставаат можност за коруптивно однесување и влијание од страна на инвеститорите.
