Граѓаните го препознаваат проблемот и не се задоволни со селективното информирање и неотчетноста на институциите одговорни за справување со енергетската криза. Речиси сите граѓани кои го одговорија прашалникот на ИРЛ се пожалија дека не знаат што презема државниот и политички врв во земјава за да ги намали последиците од енергетската криза. Во поткастот на ИРЛ наместо заложба за транспарентност премиерот Димитар Ковачевски ги советуваше новинарите на ИРЛ да тужат институции ако сакаат да знаат колку и каде троши владата кога увезува струја.
Пишува: Бојан Стојановски
Одговорите од 1.815 граѓани на онлајн прашалникот кој што го направи ИРЛ покажуваат дека мнозинството граѓани смета дека не добива доволно информации од институциите за тоа што се прави за да се ублажат социјалните и економски последици од енергетската криза. Според анкетата, 90 отсто од граѓаните сметаат дека не располагаат со доволно информации за обврските на институциите во полето на енергетиката, а 94 проценти не знаат колкави се енергетските резерви во моментов. Според анкетата на ИРЛ граѓаните ги немаат вистинските информации за актеулните случувања за да можат да се организираат најдобро што може за тешката зима која ја очекува Европа во светло на војната во Украина.
Електрани на Северна Македонија (ЕСМ) останува затворена за клучни прашања како оние поврзани со падот на обемот на домашното производство кое се надоместува со скапа увезена струја. ЕСМ до денес ги крие називите и договорите со фирмите увозници на електрична енергија и ги одбива барањата за пристап до информации од јавен карактер на ИРЛ. Според компанијата, овие информации се строго доверливи и како такви класифицирани.
Ковачевски вети транспарентност, а испорача правни совети до новинарите
На 19 октомври годинава, премиерот Димитар Ковачевски во Клубот на пратеници беше домаќини на средба со новинари. Тема, енергетска отченост на владата, чекорите кои ги преземааат за справување со енергетската кризата и недостатокот на електрична енергија. Помеѓу домаќините на многубројните љубопитни новинари беа и директорот на Електрани на Северна Македонија (ЕСМ) Васко Ковачевски, вицепремиерот за економија Фатмир Битиќи, министерот за финасии Фатмир Бесими. Во двочасовниот разговор со првите луѓе во клучните институции задолжени за креирање и спроведување мерки за енергетската криза, новинарите се жалеа дека се соочуваат со молк на администрацијата при поставувањето одредени прашања од јавен интерес поврзани со енергетскиот сектор.
На крајот на информативната средба, премиерот вети дека институциите ќе бидат отчетни и од медиумите повеќе нема да се кријат информации поврзани со енергетската криза. По речиси три недели од средбата, претседателот на владата во последниот поткаст „Разговор во редакција“ го промени ставот и наместо транспарентност, на новинарите им делеше правни совети и им порача да водат долги управни постапки со Електрани на Македонија ако сакаат да ги добијат информациите кои што ги бараат. И покрај решенијата во полза на ИРЛ од Агенцијата за заштита на правото на слободен пристап до информации од јавен карактер, ЕСМ одбива да ги спроведе.
ИРЛ од март годинава се обидува преку пристап до информации од слободен карактер да добие одговор од ЕСМ кои фирми лани увезувале електрична енергија за да го покријат недоволното производство на електрична енергија од домашни капацитети. Премиерот Ковачевски наместо да ги повика ЕСМ да ги почитува решенијата на државните институции, тој не упати на долга постапка пред Управниот суд.
„Доколку има одредена информација која што е од јавен карактер според Закон, а која што не е споделена, тогаш на секој новинар и на вас и на вашиот медиум, ви стои на располагање и постапката во Управен суд каде што можете да го остварите тоа право доколку спротивно на Законот за пристап до информации од јавен карактер не ви била доставена информација.“, рече премиерот Ковачевски во поткастот на тема енергетска криза кој се емитуваше на 3 ноември на МРТ и Јутјуб каналот на ИРЛ.
ЕСМ одлучува што треба да ги интересира новинарите и јавноста
На 16 март годинава до Електрани на Северна Македонија испративме две барања за пристап до информации од слободен карактер и тоа:
- „Сите договори за набавка на јаглен (лигнит), мазут и електрична енергија кои АД „ЕСМ“ ги склучиле со приватни компании во период од 16.03.2021 до 16.03.2022“
- „Сите договори за продажба на електричната енергија произведена од страна на ТЕЦ „Неготино“ откако термо електроцентралата започна со работа на крајот од 2021 година, до 16.03.2022.“
Иако ИРЛ постапи согласно законските прописи и барањата ги доставиме до лицето задолжено во ЕСМ да одговора на вакви документи, во законскиот рок од 20 дена немаше никаков одговор. По молкот на администрацијата, на 12 април новинарите се пожалија пред Агенцијата за заштита на правото до пристап до информации од јавен карактер. Жалбата е уважена на 27 април со задолжување до ЕСМ да одговорат на сите поставени прашања од ИРЛ. Но наместо одговор, на 17 мај државни електрани се одлучи целосно да го одбие пристапот до бараните информации со образложение дека станува збор за деловна тајна за која не постои интерес од јавноста.
„Согласно спроведениот тест за штетност, не се утврди дека треба да се одобри објавување на информацијата од доставеното барање и не се утврдени евентуални последици од необјавуването на таквата информација. АД ЕСМ утврди дека јавниот интерес е помал од тоі што се заштитува со необјавување на бараните информации. Давањето на увид на пошироката јавност на деловни информации од работењето на АД ЕСМ во услови на енергетска криза може сериозно да наштети врз работењето на Друштвото особено што енергетската криза се уште не е завршена и истата се очекува да има продолжено траење и друштвото да се соочи со кризно менаџирање во текот на 2022 и особено во грејната сезона 2022/23.“, стои до дописот испратен до ИРЛ на 17 мај со образложение зошто ЕСМ не ги споделува овие информации кои лани до месец ноември беа јавно достапни на веб страната на Електрани на Северна Македонија.
На први јуни годинава испративме нова втора жалба до Агенцијата за заштита на правото до пристап до информации од јавен карактер. По втор пат жалбата на ИРЛ е уважена, а Агенцијата повторно го задолжи ЕСМ да сподели кои фирми увезувале струја. Електрани на Северна Македонија го игнорираат и ова решение.
Поради долгата процедура и ресурсите потребни за спор пред Управниот суд медиумите се обесхрабруваат да тужат. Многу често, информациите кои се бараат ја губат вредноста со секој поминат ден, а овие постапки траат најмалку една година. Со тоа се губи драгоцено време за да се спречат штетите кои евентуално би настанале со криењето на овие информации.
Селективна енергетска отчетност
На 3 ноември годинава на брифинг со новинарите директорот на ЕСМ Васко Ковачевски соопшти дека од 7 до 13 ноември ЕСМ ќе купува увозна струја поради кусоци во вредност од 3,6 милиони евра. Добиле известување од добавувачите дека мегават час ќе се продава по 215 евра без да каже кои се трговците со струја кои ги ословува со добавувачи. Како дел од методите за прикажување привидна отчетност, се и објавите на социјалните мрежи кои ги користи премиерот Димитар Ковачевски.
Во последната објава на Фејсбук од први ноември годинава, премиерот соопшти дека во термоелектраните се произведени 7.652 MWh додека од обновливи извори на енергија се обезбедени 3.497 MWh, ЕСМ не продавала вишоци произведена струја и немало увоз на електрична енергија. Од седми до четиринаесетти ноември или во само седум дена, владата ќе плати 3,6 милиони евра за да ја надомести потребната струја која што ЕСМ не може да ја произведе.
Носечката фотографија во текстот е преземена од официјалната фејсбук страна на премиерот Димитар Ковачевски.
