Најмалку пет институции, меѓу кои и Агенцијата за храна, МВР, Државниот пазарен инспекторат, Царината и Министерството за економија, би требало да се надлежни да спречат нелегална онлајн продажба на турските чаеви „трекс“ со супстанција која е недекларирана, забранета и опасна по животот. Институциите кои имале одговорност навремено и јавно да ги предупредат граѓаните си премолчиле, иако знаеле за присуството на оваа супстанција. Сите овие институции тврдат дека не е нивна работа да постапуваат по вакви пријави. Продавачите се силат дека АХВ не им може ништо.
Известува: Лила Караташева; Уреди: Бојан Стојановски; Илустрација: Лука Блажев;
Известувањето за оваа приказна започна откако граѓанин во ИРЛ пријави дека на македонскиот пазар може да се најдат производи за слабеење кои ја содржат истата забранета супстанција како и кај озогласените таблети на „Слимлајн“, односно сибутрамин, која се користи како лек за дебелина и е забранета за употреба во САД, ЕУ и Македонија. Производите што граѓаните ги пронашле на интернет се чаеви за слабеење со сибутрамин кои се продаваат под името „трекс“.
Сибутраминот e супстанција со хемиска структура сродна на амфетаминот и поради тоа спаѓа во групата контролирани супстанции. Има докажани негативни ефекти по срцето, предизвикува сушење на устата, константен замор, стрес, тахикардии и несоници. На црниот пазар сибутраминот е атрактивен за производителите затоа што супстанцијата има антидепресивен ефект, го подобрува расположението супресирајќи го апетитот, но создава зависност и носи висок ризик од физички и ментални болести. Производителите ја додаваат во разни производи за слабеење без да ја декларираат затоа што во мноштво земји сибутраминот е забранет, меѓу нив и Македонија. Државите што ги испитале овие чаеви, како Швајцарија и Данска, а во април годинава и Европската Унија, веднаш ги забраниле за употреба и јавно ги предупредиле граѓаните. Во септември годинава, веднаш откако српските институции ги алармираа граѓаните дека опасните чаеви се продаваат без дозвола на пазарот, полицијата и обвинителството ги пронашле и ги притвориле трговците за кои се води судски процес.
ИРЛ утврди дека македонските државни институции, иако знаат за овие производи, не преземаат никакви мерки за да ги спречат овие појави, а пропуштиле и навремено да ги информираат и да ги предупредат граѓаните дека на интернет се продаваат популарни производи опасни по нивното здравје. За конкретниот чај „трекс “, иако постои предупредување дистрибуирано на платформата на Европскиот систем за брзо предупредување за храна и добиточна храна уште од 14 април, од македонската Агенција за храна и ветерина испратија јавно соопштение една недела откако ИРЛ им испрати прашања во врска со предупредувањата на другите држави и на европските институции и праша зошто тие не ги информираат македонските граѓани.
24 часа отворен пазар на „Инстаграм“ и „Фејсбук“
Летната сезона е најпрофитабилна во индустријата за слабеење и убавина. Во Македонија во овој период од годината еден од најпопуларните производи за брзо слабеење е прашестиот чај „трекс“. Продавачите таргетираат што е можно повеќе граѓани на кои чајот им го претставуваат како целосно природно решение, со ветување дека со две кесички на ден ќе постигнат неверојатни резултати, без диета и без тренинг. Консументите не знаат дека во чајот го има и сибутраминот, кој е забранет и во Македонија, па останува недеклариран.
Чајот „трекс“ нелегално се увезува од Турција откако успешно ги заобиколил царинските контроли. Агенцијата за храна и ветеринарство во Македонија не е обврзана да ги тестира производите кои не се регистрирани и нелегално се увезуваат во државата, а поради несоодветни закони Државниот пазарен инспекторат не може да ја спречи нивната продажба на социјалните мрежи затоа што нема надлежност да идентификува физички лица кои вршат трговија на социјалните мрежи, туку само такви кои отвориле интернет-продавница.
За да потврдиме дека чајот нелегално се внесува во државата, без упатство и без сертификат од Агенцијата за храна и ветеринарство, се ставивме во улога на купувачи и разговаравме со неколку продавачи на чајот „трекс“. При консултација која е препорачливата доза, добивме совети да пиеме многу вода бидејќи од чајот се суши устата, а тоа е само една од нуспојавите на супстанцијата сибутрамин, но се јавуваат и тахикардии, замор, стрес и несоници.
Центарот на бизнисот е во Батинци
Профилот „Trexteamk_official“ на „Инстаграм“ се претставува како прв официјален претставник на чајот во Македонија. Како основач на профилот се имаше означено Ема Хајровиќ, која по разговорот со ИРЛ го избриша своето име од профилот. Ни одговори дека сама го увезува турскиот чај, без сертификат од Агенција за храна и ветеринарство.
За да го нарачаме чајот „Трекс“, разменивме пораки и со лицето од профилот „Trex_tea.fit.mk“. Продавачот што го води овој профил живее во селото Батинци. Откако со него ги споделивме нашите сознанија за штетноста на чајот и му испративме известување од европскиот систем за предупредување на штетна храна, тој рече дека нашето мислење нема ништо да смени и дека нашите информации за штетноста на производот што го продава не го интересираат.
АХВ нема обврска да тестира
Во Одделението за заштита на потрошувачи при Агенцијата за храна и ветеринарство еден граѓанин пријавил несакани ефекти по консумацијата на чајот „трекс“. Чајот го купил на интернет и барал тој да се испита. Но, според надлежностите, АХВ не може да тестира примероци, но е должна да ја информира јавноста дека чајот е небезбеден за употреба.
„Агенцијата за храна и ветеринарство во конкретните случаи, каде што продавачот на производот е непознат, не може да спроведува инспекциски контроли над непознати лица, туку за тоа го известува МВР за преземање соодветни мерки за откривање на лицето или блокирање на профилот од кој се врши продажбата“, ни одговорија од АХВ.
Ги прашавме зошто случајот не го пријавиле во МВР и зошто не подготвиле соопштение дека на пазарот има чај за слабеење што се продава на црно кога тој бил пријавен кај нив. Известувањето за граѓаните за опасниот чај оттаму го споделија по нашето прашање зошто не ги предупредиле граѓаните, а дописот до полиција сè уште го подготвуваат.
Цената на едно пакување од чајот „трекс“ со 60 кесички е 1 500 денари, на акција може да се купат и две кутии за 2 500 денари. Нерегулираното тргување на социјалните мрежи не може да го спречи ни Државниот пазарен инспекторат. Оттаму велат дека не се надлежни за надзорот на прехранбените продукти, но и дека не можат да постапат по пријави од граѓани кои се однесуваат за трговци што не се регистрирани. Исто како и АХВ, и тие пријавите ги препраќаат во Министерството за внатрешни работи.
„Доколку трговецот не е регистриран, а продава производи на социјалните мрежи, Пазарниот инспекторат не може да постапи. Кон пријавата треба задолжително да биде прикачена фискална сметка од трговецот за да се видат неговите податоци“, велат од Државниот пазарен инспекторат.
МВР е последната инстанца каде што се обраќаат државните институции, но и оттаму велат дека нерегуларностите од ваков вид продажба треба да се пријавуваат во истите институции кои велат дека не се одговорни за продажбата на чаевите.
„Ве известуваме дека по однос на пријавување нелегална трговија со прехранбени продукти или нерегуларности од ваков тип продажба, се пријавуваат и во низа други надлежни институции како Агенција за храна и ветерина, Малмед, Државен пазарен инспекторат или УЈП“, ни одговорија од МВР
Откако пријавите од институциите ќе се адресираат до МВР, потоа се чека да постапи Одделението за компјутерски и економски криминал. Ова одделение веќе три години не може да постапи по пријава од Агенцијата за храна и ветеринарство која бараше да бидат блокирани профилите на социјалните мрежи и веб-страницата на брендот „Слимлајн“ кој продаваше суплементи за кои исто така се утврди присуство на сибутрамин. За штетите од суплементите на „Слимлајн“ во Кривичниот суд имаше две различни кривични постапки, а МВР сè уште не успева да ги пронајде сопствениците на профилите на социјалните мрежи и на веб-страницата.
Царинската заплена не ги обесхрабрува продавачите
Царинската управа еднаш запленила 98 кутии од турскиот чај „трекс“ во септември лани. Но, трговците повторно успеале да го протнат чајот преку граница и тој сè уште е достапен за нарачување на социјалните мрежи. Откако се утврдиле вредноста на стоката и избегнатите давачки, царинската Комисија за прекршоци констатирала дека шверцерите на чајот треба да поминат само со парична казна.
Како други држави го штитат здравјето на своите граѓани наспроти македонската колективна негрижа
Македонија не е толку далеку од Србија, но за разлика од овде, таму небезбедниот чај „трекс“ бил веднаш откриен, а одговорните биле притворени и истражувани. Во февруари годинава српската полиција уапси пет мажи и две жени од Нови Пазар кај кои заплени 76 кутии од чајот „трекс“ затоа што се продавал без дозвола од Министерството за здравство, а со тестирање се открило и дека ја содржи забранетата супстанција која производителот не ја напишал во составот.
Во Швајцарија се предвидени строги анализи и за прехранбените продукти што нелегално се внесуваат во државата. Чаевите „трекс“ биле запленети на граничен премин и веднаш биле тестирани од агенцијата за лекови „Свис медик“. Анализите покажале дека во чајот има присуство на сибутрамин. Властите ги забраниле чаевите, а информацијата ја објавиле на веб-страница на која има посебна секција од сите производи што содржат сибутрамин со цел граѓаните во секое време да може да го проверат производот.
„Во тесна соработка со швајцарската царина, сомнителните производи се запленуваат и се тестираат на непријавени фармацевтски состојки. Дополнително, соработуваме со национални и регионални швајцарски власти за да се иницираат соодветни мерки за забрана на производите од пазарот. За штетноста на чајот ги информиравме и турските власти“, велат од агенцијата за лекови „Свис медик“ за ИРЛ.
На 4 април годинава, на Системот за брзо предупредување за храна и добиточна храна, француските власти информираа дека ги заплениле штетните турските чаеви „трекс“, за кои исто така утврдиле дека содржат сибутрамин.
Во Македонија анализи за непријавени фармацевтски состојки не се прават ни кога производите се регистрирани и контролирани од Агенцијата за храна и ветеринарство. АХВ прави само рутински анализи со кои проверува дали производот ги има сите природни продукти што се наведени во составот. Производителите никогаш не го наведуваат сибутраминот во составот затоа што е забранет, па така АХВ никогаш не ги ни тестира производите за неговото евентуално присуство.
Со оваа пракса во Македонија повеќе од една деценија се дозволува да се продаваат суплементи со сибутрамин од брендот „Слимлајн“. Се увезуваа од Кина како природни додатоци во исхраната, а Агенцијата положи верба само на кинескиот производител и суплементите ги прогласуваше како безбедни за користење.
Европска усогласеност на македонски начин
Во европските земји продажбите на социјалните мрежи се регулирани со закон. Но, во Законот за електронска трговија во Македонија изостанува делот за регулирање на ваквиот вид продажби. Доколку профилите што се отворени во Македонија се карактеризираат како продавници, „Инстаграм“ и „Фејсбук“ автоматски ќе ги деактивираат поради неусогласеноста со Законот.
Од Министерството за економија велат дека не планираат измени во Законот за трговија во кои ќе се вклучи и продажбата на социјалните мрежи, за која во тој случај ќе мора да постои посебна регулација. Законот веќе ни бил усогласен со европските регулативи.
„Законот за електронска трговија е целосно усогласен со ЕУ-директивата за е-трговија. Од тој аспект не се предвидува измена или дополнување на Законот за електронска трговија“, велат од Министерство за економија.
По Законот за електронска трговија, од Економија велат дека постапува Државниот пазарен инспекторат кој во реалност нема ингеренции кога се во прашање физички лица кои препродаваат штетни продукти на интернет. Државата не се обидува да најде решение со кое би ги заштитила граѓаните од измами што може да резултираат со нарушено здравје.
