Веќе подолго време новинарите на ИРЛ се предмет на вулгарни и нецивилизирани напади од страна на Оливера Јосифовска, сопруга на претседателот на Макпетрол Андреја Јосифовски, како еден од топ фановите на докторот Жан Митрев. Митрев е е огласувач во телевизијата Телма, поседувана од Макпетрол. Нивното семејство е дел од стоте најбогати луѓе во балканскиот регион, моќ којашто е неспоредлива со онаа на малите и непрофитни организации како ИРЛ. Преку националната концесија доделена од граѓаните на државата, тие имаат и огромно влијание врз живејачката на граѓаните и врз креирањето на политиките во земјата. Последното интервју на Снежана Лупевска Созен со докторот Жан Митрев покажа како медиумите наместо за интересот на јавноста, креираат содржини кои што им служат на лукративни поединци, нивните моќни пријатели и медиумските огласувачи.
Оваа содржина е реакција на интервјуто во дебатната емисија „Топ Тема“ емитувано во понеделникот на 09.01.2023 година во 19:15 часот на телевизијата Телма, а во коешто директорката и главна уредничка Снежана Лупевска Созен разговараше со Жан Митрев, доктор и основач на истоимената клиника. Редакцијата на Истражувачката репортерска лабораторија (ИРЛ) смета дека емитуваното интервју беше нечесно, непрофесионално, неетичко и незаконско, а начинот на којшто е замислено и спроведено, укажува дека постојат поинакви мотиви кои немаат ништо заедничко со јавниот интерес – темелниот принцип на функционирањето на медиум којшто ги негува начелата на одговорност, плурализам и непристрасност и којшто освен саморегулација, во случајот на националните радиодифузери подлежи и на законска регулација.
Сакаме однапред да направиме дистинкција меѓу менаџментот на телевизијата и водечкото уредништво, две функции вршени од г-ѓата Снежана Лупевска Созен, и новинарите во телевизијата Телма коишто немаат моќ да одлучуваат што ќе се емитува во информативната програма и коишто како наши колеги, покажале икслучителна истрајност и верба дека чесните и доборнамерни професионалци ќе успеат да станат водечки гласови во медиумите. Новинарите не знаеле ниту имале мандат да интервенираат во содржините за коишто главната уредничка и директорка веќе одлучила согласно овластувањата доделени од компанијата основач „Макпетрол“.
Редакцијата на ИРЛ испрати прашања коишто според нас се клучни во утврдување на прекршувањата на стандардите и законите од страна на телевизијата Телма и директорката и главна уредничка, г-ѓа Снежана Лупевска Созен.
Лупевска Созен потврди дека ги примила прашањата, но истите не ги одговори тврдејќи дека е на службен пат во Париз.
Истражувачката репортерска лабораторија се консултираше со домашни експерти и со експерти и колеги од Меѓународниот проект за известување за организиран криминал и корупција (OCCRP) бидејќи ИРЛ е редакција којашто има процедури на ветинг на информациите, односно прочистување и проверка, дури и кога станува збор за нашите сопствени ставови бидејќи само информации кои минуваат низ проверка можат да го задоволат професионалниот, етичкиот и законскиот минимум на чесно информирање на јавноста.
Нашите аргументи: Како се прекршени стандардите и законот за медиуми
Со цел фер и професионално информирање на јавноста, ИРЛ одлучи преку прашањата пратени до г-ѓата Лупевска Созен да направи пресек на прекршените етички и законски норми и да даде редакциски став на неодговорените прашања од страна на директорката и одговорна уредничка на Телма. И покрај продолжувањето на рокот за одговор, г-ѓата Лупевска Созен до денеска не одговори на нашите прашања.
Прашање #1: Кои беа мотивите за интервјуто со докторот Жан Митрев?
Редакциски став на ИРЛ: Добрата редакциска пракса подразбира транспарентна уредувачка политика. За пласираните содржини не се одлучува волонтерски, туку во дебата со уредничкиот и новинарски колегиум. Толеранцијата на различни мислења и гледишта кои ќе ни помогнат да креираме содржини од висок јавен интерес почнува секое утро на редакциски колегиум кадешто одлуките и концептите се креираат базирани на широка дискусија, а не на мислењето на една личност којашто од позиција на моќ одлучува како јавноста ќе биде информирана.
– Телевизијата Телма беше еден од ретките медиумите којшто не извести ништо за документарниот филм „Нечиста крв“ објавен на 17 јули 2022 година. До интервјуто на 09.01.2023 објавија вкупно осум вести на оваа тема, од кои три се технички изјави на министерот Беким Сали, а три вести се со следните наслови: „Група пациенти излечени од Ковид-19 во клиниката Жан Митрев со поддршка за сопственикот“; „Доктор Митрев: Сите наводи во „Нечиста крв“ се неточни, се води хајка против мене“ и „Клиника Жан Митрев: Целосно соработуваме со институциите“.
– Не е невообичаено одредени медиуми да одберат дали ќе известуваат за одредени теми бидејќи по правило секој медиум има своја уредувачка политика којашто во професионални услови би требало да се базира на јавно објавена уредувачка стратегија или сет од стандарди на коишто телевизијата е посветена.
– Во текот на понеделникот (09.01.2023) Основното јавно обвинителство дистрибуираше покана до медиумите по повод резултатите од истрагата иницирана по објавата на документарниот филм „Нечиста крв“. Час подоцна телевизијата Телма го најави присуството на гостинот Жан Митрев. Професионалноста налага да се предвидат последиците и ризиците од едностраното информирање на јавноста и како тоа во иднина ќе влијае врз сите прозвани во интервјуто. Стандардите и законите кои што ја регулираат работата на радиодифузерите забрануваат скриено рекламирање и влијанија на сопствениците и менаџментот врз уредувачката политика.
Прашање #2: Дали врз одлуката да се прави интервју со докторот влијаеле рекламирањето на болницата во медиумот или личните конекции на членови на семејството Јосифовски кои раководат со компанијата Макпетрол, фирма основач и сопственик на телевизијата Телма?
Редакциски став на ИРЛ: Медиумите имаат одговорност да им служат на граѓаните, бидејќи тие постојат за нив. Нивната цел е да ја информираат јавноста, објективно и непристрасно. Кога сопствениците на медиумите го третираат новинарството исклучиво како бизнис, граѓанинот веќе не е граѓанин, туку е клиент на кого нешто треба да му се продаде, а за чие внимание медиумите се борат со помош на манипулативни тактики.
Во Законот за медиуми има дефиниција што е улогата на уредникот, што е улогата на уредувачкиот тим и јасно е истакнато дека не треба да постои линк помеѓу сопственикот и уредувачкиот тим. Рекламите кои носат големи профити за сопствениците на медиумите можат да бидат обиди за влијание врз уредувачката политика и информациите кои ќе се презентираат на јавноста.
– Оливера Јосифовска, сопругата на претседателот на Управниот одбор на Макпетрол, кој е сопственик на Телма, Андреа Јосифовски, јавно преку својот фејсбук-профил ги набеди новинарите од ИРЛ: „Абдали пробуваат да влијаат на пациентите… класичен рекет“. Целата емисија преку манипулативни и наведувачки прашања сугерираше дека ИРЛ е дел од организиран напад на болницата,а новинарите се рекетари, ставови идентични со оние на госпоѓата Јосифовска.
– Клиниката Жан Митрев се рекламира во овој медиум и во утринската програма се емитува емисија Телма Амбуланта каде што докторите се секојдневни гости. Уредничката пропушти соодветно да го декларира конфликтот на интерес и ги прекрши начелата на транспарентност и правичност. Скриеното рекламирање е забрането со закон.
– Кога почнавме да го истражуваме докторот Жан Митрев по пријавата на Мелита Брезева и останатите семејства, во медиумите речиси не можевме да најдеме ништо негативно за Митрев или за болницата „Жан Митрев“. Повеќето вести што ги најдовме беа технички или пак промотивни, додека пак форумите беа преполни со анонимни сведоштва на незадоволни пациенти. Брезева и другите семејства, пред да дојдат во ИРЛ побарале помош од неколку национални телевизии, во обид да ја дознаат вистината. Но, биле одбиени од сите медиуми поради конфликти со маркетинг секторот. Жан Митрев е познат по своите агресивни маркетинг кампањи во огромен број на медиуми. Тоа се средства кои се исплаќани до телевизиите и медиумите на месечно ниво и не смеат да бидат занемарени.
Прашање #3 и #4: Во интервјуто посветивте цел блок прашања за наводни скриени мотиви на редакцијата на ИРЛ во креирањето на документарниот филм „Нечиста крв“. Дали е честа пракса во вашите интервјуа да го скратите правото на одговор на нападнатата страна во услови кога однапред сте знаеле кои ќе бидат прашања и темите на разговор со докторот Жан Митрев?
Дали сметавте дека неколку пати во текот на интервјуто имавте наведувачки прашања кон соговорникот и директно му ги насочувавте одговорите со кои поуспешно би се одбранил во јавноста. Дали тоа е вообичаена новинарска пракса во вашите интервјуа?
Редакциски став на ИРЛ: Во третиот блок од интервјуто, што Лупевска Созен го најави како делот во кој ќе зборуваат за мотивите, таа постојано го води својот соговорник Жан Митрев низ прашањата, пробувајќи да дојде до одговор на прашањето кои се мотивите зад објавувањето на документарецот „Нечиста крв“, со тоа сугерирајќи дека ние сме ја излажале или измамиле јавноста и сме го исценирале случајот на пријавување од страна на 22 – те семејствата од Македонија, Албанија и Косово.
– Со овие наведувачки прашања новинарката го прекршува член 3 од Етичкиот кодекс на новинари: „Новинарите имаат право на свое мислење, став и вредносен суд, но не смеат сопственото мислење да го камуфлираат како факти“, a со тоа што не бевме ни повикани ни прашани го прекршува член 1 од Кодексот: „Новинарот треба да обезбеди „втора страна“, односно да им даде можност на сите засегнати од новинарскиот производ да го кажат својот став. Ова особено во случаи кога новинарот изнесува сомневања или обвинувања или кога некој е предмет на напад и критика“.
– ИРЛ како медиум којшто се води според начелата на новинарството ги контактираше сите засегнати страни во истражувањето „Нечиста крв“, а ја контактираше и Лупевска Созен пред објавувањето на овој текст.
– Нападот од страна на уредничка и директорка на национална телевизија кон мала организација на која не ѝ се дава ни право да се одбрани им даде предност на елитите. За разлика од нив, обичните граѓани немаат моќни пријатели помеѓу олигарсите кои што контролираат медиуми или, пак, пари да си закупат интервју на телевизија.
Пример #1
СНЕЖАНА ЛУПЕВСКА СОЗЕН: Е сега, кога зборуваме за мотивите, има ли некакви мотиви затоа што се објавуваа шпекулации дека инвестициски фонд, можеби американски преку Албанија или пак албански бизнисмен сака да ја купи и слично. Дали имавте таква конкретна понуда откако беше објавена сторијата?
Пример #2
СНЕЖАНА ЛУПЕВСКА СОЗЕН: Можете ли да ни кажете дали е вистина, бидејќи вие во едно соопштение негирате дека се работи за албански бизнисмен или за фонд кој што е американски а кој што има седиште можеби во Албанија?
ЖАН МИТРЕВ: Па видете, не се битни сега веќе поединости, битно е дека имав, да, повеќе од четири, значи за време на најголемата атака одеднаш се јавија четири-пет понудувачи. Дали било така случајно или намерно не сум јас тој да судам. Меѓутоа, точно е дека одеднаш се јавија многу заинтересирани страни.
СНЕЖАНА ЛУПЕВСКА СОЗЕН: Со која цена? Апсолутно различна од таа претходно?
ЖАН МИТРЕВ: Па, кај некој немаше дефинирана цена. Некои веќе имаа некои предлози за цена кои беа да речам, не баш прифатливи. Така да, дали е тоа заедно искомбинирано…
СНЕЖАНА ЛУПЕВСКА СОЗЕН: Дали најдовте поврзување некакво, дали е мотивот кај конкурентските приватни болници во државава или е мотивот кај одредени политичари коишто имаат аспирации да имаат болница?
ЖАН МИТРЕВ: Конкурентските приватни болници се тие, можеби една, нема друга. Тие уште во 2008 година сакаа да ме купат. Во 2008-ма. Потоа, 2011, 2012 се сеќавате кога беше првиот голем атак за да таканаречен тендер кога требаше да ми го преземат делот во тогашна Воена болница. Јавно се наддававме, јавно пред камери и кога достигна 100.000 евра киријата.
СНЕЖАНА ЛУПЕВСКА СОЗЕН: Значи еден од мотивите може да го барате таму.
Прашање #5: Сметате ли дека направивте фер и чесно интервју во насока на информирање на јавноста за теми од широк јавен интерес согласно професионалните и етички стандарди?
Редакциски став на ИРЛ: Новинарите имаат одговорност темелно и обемно да ја истражат темата за која ќе зборуваат во јавноста, особено новинарка која што била на водечки уреднички и менаџерски позиции во речиси сите национални телевизии во текот на најмалку две децении. Лупевска Созен едуцирала и тренира и новинари во дел од стратешките проекти на стратешките донатори во земјата посветени на промовирање на фундаменталните вредности како промовирање на слободата на говор и медиумскиот плурализам, борбата со дезинформации и борба со корупција и криминал. Ова дополнително ги проблематизира мотивите на телевизијата и уредничката за вакво интервју.
Интервјуто направи дефокус од главните откритија на документарецот и неговиот тек му дозволи на соговорникот да ги извртува фактите. Новинарката потфрли да го соочи Митрев со клучните пронајдоци и се фокусираше на работи кои не беа ни предмет на истражувањето. Телевизијата Телма за разлика од сите медиуми во земјава и регионот воопшто и не го пренесе истражувањето, а реакциите од министерот подоцна беа пренесувани како технички куси изјави на начин којшто не обезбеди разбирање и контекст.
Пример #3
ЖАН МИТРЕВ: Дури и едниот од пациентите кој беше посочен во таа фамозна таканаречена емисија, тој пациент беше месец дена на интензивна нега. Тој беше интубиран, тој беше во најтешка форма на болеста од ковид и ние од тоа го извлековме. Тој се од сето тоа извлече и на крај екстубиран беше слаб организам и сето тоа тргна на добро. Направи компликација додатна од короната која правеше микроемболии, емболии, мозочни удари и тоа беше ударот од кој тој пациент почина. Каде ние тука некого излажавме или нешто погрешивме.
СНЕЖАНА ЛУПЕВСКА СОЗЕН: Дали некој од пациентите во тоа време или некој од семејствата имаше некаква пријава против вас или доаѓаа да укажуваат дека сте ги измамиле?
ЖАН МИТРЕВ: Значи ние илјадници пациенти збринавме и тоа најтешките болни и тие од сите градови на Македонија. Значи нашите брзи помоши во тоа време контирнуирано работеа нон стоп. Грев е веќе да кажам дека ова сето ни се направи на нас зошто и како ќе најдеме можеби.
СНЕЖАНА ЛУПЕВСКА СОЗЕН: Ќе видиме тоа ќе ве прашам во текот на емисијата дали мислите дека можеби имало некои други мотиви?
Прашање #6: Сметате ли дека го запазивте стандардот на правичност со кој што во новинарските продукти кои ги креирате ќе сте максимално фер и објективни и ќе овозможите повеќе гледишта, вклучувајќи го и правото на одговор?
Редакциски став на ИРЛ: Како што сугерира и самата уредничка, третиот блок на интервјуто е целосно фокусиран да ги разобличи „вистинските“ мотиви за ова истражување и за можното обвинение. Посветени се десетина минути на тоа да се черечи работата на истражувањето „Нечиста крв“, а притоа им е ускратено правото на одговор на новинарите на ИРЛ, не се обезбедени различни гледишта и е дозволен напад од страна на соговорникот Митрев и презентирање на шпекулации како да се факти.
Прашање #7: „Новинарот ќе ги чува угледот и достоинството на својата професија, ќе ги поттикнува заемната солидарност и различност на ставовите и нема да го употреби својот медиум за пресметка со личности, вклучувајќи ги и своите колеги“, е цитат од Кодексот на новинари на Здружението на новинари (ЗНМ). Според вашата проценка, сметате ли дека вашето вчерашно интервју беше проблематично од овој аспект?
Редакциски став на ИРЛ: Ако тргнеме само од аспектот на балансот на моќта, во најмала рака е непримерно национална телевизија како Телма да посветува содржини со коишто ќе учествува во обесхрабрување на малите непрофитни организации кои се едни од ретките во земјата кои специјализирано известуваат за домашна и прекугранична корупција и криминал.
Лупевска и Телма ги загрозија новинарите на ИРЛ
Содржината не само што нанесе штети по угледот, туку поттикна и масовно онлајн вознемирување на новинарите на ИРЛ кое што содржеше говор на омраза, навреди, клетви и закани за ликвидација. Најголем дел од овие коментари се видливи и во коментарите на социјалните мрежи. Со начинот на којшто ова интервју беше егзекутирано, уредничката свесно го прекрши начелото на втората страна и на перфиден и нетранспарентен начин ја злоупотреби довербата на граѓаните.
Во ниедна демократија на светот фокусот на известување не се новинарите, туку оние кои што ја имаат моќта. Ваквите продукти им помагаат на подземјата и лукративните бизнис лобисти, а овој конкретен продукт не го оправда јавниот интерес.. Дополнително, уредничката ги виктимизираше и жртвите од документарниот филм со тоа што даде простор за нивен напад без и ним да им овозможи право на одговор, како што налагаат професионалните и етички стандарди, но и Законот за медиуми којшто на радиодуфезирте им налага да го почитуваат начелото на плурализам во презентацијата на информациите.
Редакцијата на ИРЛ ќе поднесе преставки до Советот на честа при ЗНМ, до Советот за етика во медиумите и до Агенцијата за медиуми со намера да се утврди дали постоеле прекршувања на повеќе членови од Законот за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги.
