Во 2017 година СДСМ ќе постави директор на ГТЦ кој нема да е од партијата на Амди Бајрам. Ќе вети нов ред и поредок во градскиот симбол. Една од првите одлуки на новото раководство е вработување на нови 65 луѓе, меѓу нив и Валентина Бајрам, ќерката на Амди Бајрам. Баш тогаш нејзиниот брат ќе копа биткоини користејќи ја струјата на ГТЦ. Истовремено, менаџментот незаконски ќе им наплаќа поскапа струја на закупците од онаа што реално ја плаќа во ЕВН. Ова е еден од потезите што во последно време ги бркаат дуќанџиите и го запустуваат градскиот симбол
Известува: Ивана Настеска; Илустрации: Лука Блажев; Видео тим: Горјан Атанасов, Давид Илиески, Сашка Цветковска, Трајче Антоновски, Младен Павлески
Пред да продолжиш, погледни ја видео верзијата на оваа приказна
Градскиот трговски центар претставува културна икона и еден од најпрепознатливите објекти на Скопје. Иако е голем, во секоја смисла, тој не го оптоварува градот, за разлика од габаритните шопинг-центри. Идејниот архитект на ГТЦ, Живко Поповски, на своите предавања велел: „Треба да се прават згради толку добро вклопени во опкружувањето што воопшто нема да се забележи нивното постоење.“
За ГТЦ се пишувало во многу југословенски и странски медиуми каде што се споменува како уникатно архитектонско дело. По распадот на Југославија, почнува и распадот на ГТЦ. За овој трговски центар сè поретки се романтични и носталгични спомени, а сè повеќе за него се пишува за криминал, непотизам и крипто-подземје. Раководството е политичко и се менува со секоја промена на власт. Сопствениците на дуќаните се во немилост на менаџментот и мораат да функционираат според непринципиелни услови кои ниту една влада не сака да ги промени.
ГТЦ е создаден по идејното решение на авторскиот тим предводен од архитектот Живко Поповски, а годинава ќе прослави половина век од отворањето. Објектот е врежан во колективната меморија на граѓаните, а од поновата историја се памети и активизмот кога иницијативата „Го сакам ГТЦ“ организираше живи штитови и „гушкање“ со цел да не се дозволи негово „облекување“ во барок за време на владеењето на Никола Груевски. За ова прашање се распиша и референдум за жителите на Општина Центар, кој иако беше неуспешен, сепак, ГТЦ го задржа автентичниот изглед.
Но, она што со голо око не можеа да го видат ниту активистите ниту другите граѓани е недореченоста на законите и правилниците по кои со децении ГТЦ функционира.
Со доаѓањето на СДСМ на власт во 2017 година, предводен од Зоран Заев, ќе се најави и промената во управувачката структура на АД ГТЦ. По цели десет години, од функцијата директор ќе замине семејниот пријател и сопартиец на Амди Бајрам, Аго Абазовски. На негово место доаѓа долгогодишниот вработен во акционерското друштво, Ѓоко Трајчевски, како кадар на СДСМ. Оваа промена ќе треба да значи и крај на династијата Бајрам во ГТЦ, но во реалноста нема да биде така. По само една година од почетокот на неговиот мандат, во АД ГТЦ ќе се отвори и ново работно место заменик-директор, а на таа функција ќе седне ќерката на Амди Бајрам, Валентина Бајрам. Јавноста нема да биде информирана за оваа промена, но тоа ќе се дознае две години подоцна, кога се обелоденува скандалот со копањето крипто-валути во подрумскиот простор кој бил закупен од синот на Амди Бајрам, Габриел Бајрам. Скандалот со крипто-валутите одекна во јавноста по пријави од приватните дуќанџии кои забележале дека во одреден период нивните сметки за електрична енергија се енормно зголемени. Полицијата го испитуваше случајот, а Основното јавно обвинителство отвори предмет за овој случај, кој сè уште се работи.
Дуќанџиите се обврзани со доживотни договори
Објектот на трговскиот центар е управуван од Акционерското друштво Градски трговски центар или скратено АД ГТЦ. Менаџментот на ова акционерско друштво ги диктира правилата во ГТЦ, иако поседува помалку од 30 отсто од деловниот простор во трговскиот центар. Преостанатите 70 отсто од деловните објекти се во сопственост на приватни лица, но тие не учествуваат во носењето на одлуките за функционирањето на ГТЦ.
АД ГТЦ не е директен буџетски корисник, се финансира од сопствени приходи, односно преку договорите со сопствениците на деловен простор, како и преку издавање деловен простор под закуп. Она што го бараат приватните сопственици на деловен простор е да бидат вклучени во управувањето на објектот ГТЦ и да имаат увид на што се трошат парите што му ги плаќаат на АД ГТЦ.
Здружението на приватни сопственици ГТЦ 1973 пред две години испрати писмо до сите надлежните институции во земјава и до Владата со појаснување дека АД ГТЦ трошоците ги дели само на приватните сопственици, а не и на своите деловни простории.
„И тоа по 500 денари по квадратен метар, плус потрошена електрична енергија, и тоа од 588 деловни единици, целиот трошок што го прави АД ГТЦ се дели на 472 деловни единици во приватна сопственост, додека за нивните 116 деловни единици немаат платено по ниеден основ од 1997 година наваму“, се вели во писмото на Здружението на приватните сопственици.
Претседателот на Здружението, Емил Јосковски, појаснува дека тие како приватни сопственици сакаат да учествуваат во одлучувањето за трошењето на сопствените пари.
„Бараме да се определи правно лице кое е лиценцирано за тековно и инвестициско одржување на објектот. Да имаме реален увид во тоа како се фактурираат сметките за струја, парно, климатизација, вода“, вели Јосковски.
Тој укажува и на проблемот со договорите што ги потпишуваат со АД ГТЦ за тековно и инвестициско одржување, бидејќи им се наплаќа за услуги за дејности за кои е потребна лиценца, а АД ГТЦ ја нема.
Договорот уште и предвидува дека доколку сопственикот реши да го отуѓи или да го продаде сопствениот деловен простор, има обврска да продолжи да ги плаќа предвидените трошоци сè додека тој документ евентуално не го потпише новиот сопственик. Но, доколку не го потпише, стариот сопственик продолжува да плаќа, иако деловниот простор не е повеќе негов.
Директорот Трајчевски тврди дека овој член од договорот во пракса не се применува, меѓутоа, претседателот на Здружението на сопственици ГТЦ, Јосковски, го тврди спротивното.
„Со овој член имаме голем проблем затоа што во пракса децидно го користат. И со овој член им е дозволено овој договор што нема временски рок да го наследат и вашите наследници. Значи, ваков договор, или ако не го пренесете на новиот сопственик, вие сте должен да им го плаќате цело ова време“, вели Јосковски.
До редакцијата на ИРЛ пристигнаа повеќе пријави од сопственици на дуќани во ГТЦ за проблематичниот обврзувачки договор. Погледнете го краткото видео доколку сакате да слушнете што вели директорот на АД ГТЦ, Ѓоко Трајчевски, во врска со овој проблем:
Повеќепати низ годините е барано да се направи промена во овој договор. Оспоруван е и пред Основниот суд Скопје 2, но пресудите завршуваат во полза на АД ГТЦ. Од АД ГТЦ тврдат дека договорите се во согласност со законите и Уставот, но не сакаат да коментираат подетално сè додека не завршат актуелните судски постапки.
Решение бараат и преку Законот за домување, кој предвидува формирање заедница на сопственици, но тоа не важи во случајот со ГТЦ бидејќи ова законско решение се однесува на станбен, станбено-деловен и деловно-станбен објект, со што не остава можност тоа да се применува во деловни објекти каков што е ГТЦ.
Од Министерството за транспорт и врски препорачуваат проблемот да се реши согласно членот 98 од Законот за градење, кој предвидува дека сопственикот на објектот може да определи правно лице – управител за тековно и инвестициско одржување објекти.
Симбол за скопјани, дувло за политиката
АД ГТЦ преку јавни тендери набавува електрична енергија за целиот објект во ГТЦ, а потоа трошоците ги префактурира до крајните корисници, односно до приватните сопственици.
ИРЛ анализираше неколку договори и фактури, при што воочлива е разликата на цената меѓу набавената електрична енергија и префактурирањето до крајниот корисник.
На пример, во 2021 година АД ГТЦ склучило договор за набавка на електрична енергија со „ЕСМ продажба“ ДООЕЛ Скопје по цена од 4,619 денари по мегават без вклучен ДДВ. Но, ноемвриската фактура проследена до краен сопственик на деловен објект од истата година, во која ИРЛ имаше увид, покажува дека нему му е наплатен мегават по цена од 13,700 денари. За разликата во цените ги прашавме и менаџментот на АД ГТЦ и Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ).
Од АД ГТЦ тврдат дека цената до крајните корисници се формира според повеќе елементи и други режиски трошоци. Но, според Законот за енергетика, единствена институција во земјава што смее да формира цени е Регулаторната комисија за енергетика. Од РКЕ за ИРЛ велат дека формираат цени само за лиценцираните компании кои вршат дејност во енергетиката, а АД ГТЦ не поседува лиценца, но и дека не е единствен капацитет во земјава што функционира вака.
РКЕ препорачала АД ГТЦ да се лиценцира како затворен систем, можност што ја предвидува Законот за енергетика, и во тој случај РКЕ ќе може да ги формира цените.
Директорот на АД ГТЦ, Ѓоко Трајчевски, за ова решение вели дека спровел анкета меѓу сопствениците на деловен простор и тврди дека позитивно се изјасниле само 11 отсто од сопствениците, што не било доволно. Од друга страна, пак, од Здружението на сопствениците го оспоруваат анкетирањето по два основа, прво дека не може да се прави анкета со прашање дали да се работи законски и второ тие тврдат дека анкетата не стигнала до сите сопственици.
Трајчевски тврди дека работат законски и според своја методологија, но сепак најави дека за решавањето на повеќегодишните проблеми ќе се одлучува на повисоко ниво.
„Сите се запознаени со проблемите и јас како извршен директор спремам предлог до Владата да се формира комисија за Градскиот трговски центар и да се разрешат сите дилеми што произлегоа и од Здружението и од јавноста“, вели Трајчевски.
Неповолно мислење за усогласеност со законската регулатива во работата на АД ГТЦ изрази и Државниот завод за ревизија во извештајот објавен во јуни годинава. Препорачуваат АД ГТЦ заедно со РКЕ да најде решение за формирање на цените на електрична и топлинска енергија. Државниот ревизор изразил сомнеж и во реалноста на финансиските извештаи на АД ГТЦ.
Според документите од Централниот регистар, во финансиските извештаи на АД ГТЦ, значаен пресврт се случил во 2017 година, кога новото раководство на чело со директорот Ѓоко Трајчевски го презема управувањето. Оттогаш, па заклучно со 2021 година, АД ГТЦ работи со загуби.
Во 2018 година со промените во систематизацијата на АД ГТЦ ќе се отворат нови 65 работни места, а меѓу нив и едно новоформирано, заменик-директор. На заменичкото место ќе седне Валентина Бајрам, ќерка на поранешниот пратеник Амди Бајрам. На прашањето од ИРЛ до Трајчевски каква помош добива од својата заменичка Валентина Бајрам, директорот на ГТЦ беше скромен во одговорот.
„Има улога на советување на генералниот директор во делот на објектот… Во менаџирање на Градскиот трговски центар“, рече Трајчевски.
ИРЛ стапи во контакт со заменик-директорката Валентина Бајрам, телефонски ја информиравме дека работиме сторија за ГТЦ и побаравме средба. Но, имаше забелешки зашто сме ја побарале на приватен телефонски број, иако ја побаравме во работен ден во текот на работното време. Вети дека сама ќе нè побара во текот на наредните денови, но тоа не се случи.
За време на корона-пандемијата АД ГТЦ користело субвенции од Владата за исплата на платите на вработените во администрацијата. Добиле финансиска инјекција од 8,9 милиони денари за вкупно 219 вработени и 45 хонорарци.
Работењето на ГТЦ беше истражувано и од Управата за финансиска полиција, која поднесе кривични пријави до Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција против вработени лица во АД ГТЦ и неколку правни лица за повеќе кривични дела, меѓу кои злоупотреба на службена положба и овластување и злоупотреба на постапката за јавен повик, доделување договор за јавна набавка или јавно-приватно партнерство.
