ИРЛ ги праша пратениците како ќе постапат по повикот за акција во кој 5 000 граѓани побараа надзорна расправа за системските пропусти кои водат до несреќите. Сите пратеници на ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ дадоа шокантни изјави – дека тие не одговараат пред избирачите, туку пред партијата. Некои поднесоа и пријави за нарушување на приватноста од страна на ИРЛ поради споделување на нивните службени мејлови, други никогаш го немаат ниту отворено службениот мејл – дури цели 20 години, додека повеќето ќе чекаат инструкции од партијата.
По речиси два месеца по ужасното злосторство во Кочани, пратениците редовно си ги извршуваат работните обврски – одат на работа, требуваат патни трошоци, членуваат во собраниски комисии. Учествуваат на пленарни седници, гласаат кога треба и не гласаат кога не треба, поставуваат пратенички прашања, но никако да започнат надзорна расправа во парламентот за трагедијата во дивото кабаре „Пулс“.
Тие дури отидоа на пролетен распуст непосредно по пожарот.
И наместо да ја оправдаат доделената улога – избраници на народот, а не на партијата – тие се тивки кога треба да бидат гласни. Партиските калкулации во Собранието ги препознаа и семејствата на настраданите и повредените во „Пулс“.
„Ако не бил партиски допрен глас, значи нашиот глас не се важи?! Партијата не ве плаќа! Ние ве плаќаме! Ако не ве бива, ако е тешко – марш!“, гласеше една од пораките на родителите.
На протестот во Скопје на 29 април, кој го организираа родители и роднини на загинатите, присутните упатија остри тонови кон пратениците, извршната власт и државните институции.
Но, иницијативата за свикување собраниска надзорна расправа за трагедијата остана заглавена меѓу изговори, неизвршени обврски и чекање партиски инструкции. Ниту 20-те пратеници од изборната единица 3, во чии рамки се наоѓа и Кочани, не одлучија поразлично од партиската база и не побараа надзорна расправа во име на своите гласачи.
Во оваа изборна единица ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата имаат 14 пратеници, СДСМ и коалицијата четири, а ЗНАМ и Левица по еден пратеник.
Граѓаните бараат надзорна расправа
По пожарот во кој животите ги загубија 62 лица, а беа повредени 196, ИРЛ иницира повик за акција. Апелиравме до граѓаните да им се обратат на дваесетте пратеници од изборната единица 3 испраќајќи им исти пораки на нивните службени електронски адреси. Во нив бараа пратениците да иницираат итна надзорна расправа за расветлување на системските пропусти кои доведоа до големиот број загинати во Кочани.
За да се закаже надзорна расправа, според Законот за Собранието, потребни се најмалку 15 пратеници кои ќе поднесат таква иницијатива до собраниските служби. Потоа спикерот е должен веднаш да ја стави на дневен ред.
Парламентарен надзор (Закон за Собрание)
Член 20
(1) Надзорна расправа се одржува со цел да се добијат информации и стручни мислења за прашањата од делокруг на матичното работно тело во врска со со утврдувањето и спроведувањето на политиката, извршувањето на законите и другите активности на Владата и на органите на државната управа.
(2) Надзорната расправа ја спроведува матичното работно тело на Собранието кое може на седница да покани овластени претставници на Владата или на органите на државната управа и да побара од нив информации и појаснувања што се предмет на надзорната расправа.
(3) На надзорната расправа можат да бидат поканети и други лица кои можат да дадат информации за прашањата што се предмет на надзорната расправа.
(4) Поканетите овластени претставници имаат обврска да присуствуваат на седницата на која ќе се одржи надзорната расправа.
(5) За одржувањето на надзорната расправа, претседателот на работното тело го известува претседателот на Собранието. Претседателот на Собранието за одржувањето на надзорната расправа писмено ја известува Владата. Со известувањето претседателот на Собранието ќе побара Владата да определи овластен претставник (претставници) за прашањата што се предмет на надзорната расправа.
(6) Претседателот на матичното работно тело овластениот претставник на Владата или на органите на државната управа, писмено го поканува на седницата на работното тело на која ќе се одржи надзорната расправа и го известува за прашањето кое е предмет на расправата и може од него да побара информациите, мислењата и ставовите да ги достави и во писмена форма најдоцна три дена пред денот на одржувањето на седницата на телото.
(7) Средства за одржување на надзорни расправи се обезбедуваат од средствата на Собранието предвидени во Буџетот на Република Македонија.
(8) За одржувањето на надзорната расправа јавноста се информира преку веб страницата на Собранието и Собранискиот канал.
Член 21
(1) Иницијатива за одржување на надзорна расправа може да покрене еден член од матичното работно тело.
(2) За одржување на надзорна расправа работното тело одлучува со мнозинство гласови од присутниот број членови, а најмалку со една третина од вкупниот број членови.
(3) Доколку 15 пратеници во писмена форма побараат одржување на надзорна расправа, преку претседателот на Собранието до претседателот на работното тело, тогаш претседателот на работното тело е должен веднаш да свика нејзино одржување.
(4) Претседателот на Собранието со потпретседателите и координаторите на пратеничките групи може до претседателот и членовите на работното тело да даде препорака за одржување на определени надзорни расправи.
Член 22
(1) Во текот на надзорната расправа, членовите на матичното работно тело и пратеници кои не се членови на матичното работно тело можат да поставуваат прашања до овластените претставници на Владата или на органите на државната 5 управа поканети на расправата, само во врска со прашањето кое е предмет на расправата.
(2) Во текот на надзорната расправа, со повиканите лица кои ги обезбедуваат информациите може да се води дискусија само ако е неопходно да се усогласат или појаснат конкретни прашања и факти.
(3) Матичното работно тело одлучува за времетраењето на расправата при што се обезбедува учество на секој член на матичното работно тело во расправата.
Член 23
(1) Надзорната расправа, по правило, се снима фонографски и за истата се води записник, а технички и други исправки можат да се направат во договор и во согласност со лицето чија изјава е во прашање.
(2) Работното тело до Собранието доставува извештај за одржаната надзорна расправа во кој е внесена суштината на излагањата, а може да предложи и заклучоци кои се доставуваат и до Владата на Република Македонија.
(3) Заклучоците од надзорната расправа се објавуваат на веб страницата на Собранието.
Надзорни расправи граѓаните побараа и за пожарот во модуларната болница во Тетово, како и за двете автобуски сообраќајни несреќи кај Ласкарци и во Бугарија.
Надзорната расправа е еден од клучните механизми преку кој Собранието може да спроведе контрола врз извршната и судската власт. Ваквата расправа е јавна, се емитува во живо на Собранискиот канал и нејзините заклучоци се задолжителни. Таа може да послужи како основа за понатамошни постапки, вклучително и кривична одговорност.
Во рамки на надзорна расправа пратениците имаат право да повикаат сведоци, функционери, експерти и граѓани, да ги анализираат системските пропусти и да утврдат дали институциите постапувале законски.
Преку надзорните расправи може да се отвори прашањето за квалитетот на законите и функционирањето на јавната администрација. Но, поради нивниот јавен карактер и правната обврзаност, пратениците често се одлучуваат за алтернативни форми – како што се собраниските анкетни комисии.
Меѓутоа, за разлика од надзорните расправи, состаноците на анкетните комисиите не се јавни. Тие не вклучуваат надворешни експерти, немаат правна тежина и нивната работа може да трае неопределено долго.
Но, и покрај тоа што речиси пет илјади граѓани одговорија на повикот на ИРЛ и им пратија електронска пошта на дваесетте пратеници со барање токму тие да иницираат итна надзорна расправа за Кочани, досега не се случи тоа.
Некои од пратениците, како што подоцна кажаа за ИРЛ, не ги ни отвориле пораките. Друг ја пријавил акцијата на ИРЛ во Агенцијата за заштита на личните податоци оти проценил дека му биле загрозени личните податоци. Трет пратеник ни тврдеше дека не добил ниту една порака, а поголемиот дел рекоа дека чекаат да заврши истрагата.
Сите „за“, но никој не се потпишува
ИРЛ контактираше 19 од 20 пратеници од изборната единица 3 до кои граѓаните испратија мејлови. Пратениците од различни партии, независно од тоа дали се од власта или опозицијата, во разговорите со новинарите изразија генерална поддршка за надзорна расправа. На повиците на новинарите на ИРЛ единствено не одговори пратеникот на ЗНАМ, Павле Арсоски.
Ниту еден од оние со кои зборувавме, со исклучок на пратениците од Левица, не го стави својот потпис на пратеничката иницијатива за надзорна расправа. Во најголемиот број случаи тврдеа дека сѐ уште не било време за таква расправа.
Речиси и да немаше разлика во одговорите на пратениците од СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ. Тие беа исти и личеа како да имале меѓупартиски договор, односно прво да се чека да заврши истрагата, а дури потоа да има надзорна расправа.
Сања Лукаревска од СДСМ ни рече дека став на партијата е оти треба да се почека да заврши предистражната постапка.
„Штом завршат предистражната и истражната постапка, ќе ставиме потпис затоа што и ние сакаме да добиеме одговори на многу прашања. Во овој период институциите не би можеле многу да зборуваат отворено како што би сакале ние“, ни изјави Лукаревска.
Љупчо Николовски, исто така од СДСМ, вели дека добил многу мејлови, но ќе се потпишел кога ќе се создаделе услови.
„Секако дека сме за надзорна расправа, но треба и да има услови за таа расправа да има суштина. Јас како Љупчо Николовски ќе се потпишам на тоа барање кога ќе се создадат услови“, вели пратеникот од редовите на опозицијата.
Благој Бочварски го повтори истото што и неговите сопартијци – став има, но не и потпис:
„Апсолутно би се потпишал и нема да бидам против тоа, но тајмингот го одредуваме заедно со колегите на координација.“
Пратениците од ВМРО-ДПМНЕ, Благица Ласовска, Миле Лефков, Емил Спасовски, Игор Здравковски, Душко Иванов, Драгана Бојковска и Никола Мицевски, сите беа согласни дека треба да има надзорна расправа, но никој не беше подготвен лично да застане зад една таква иницијатива.
Пратеникот Душко Иванов во разговорот со новинарите на ИРЛ, освен за можна надзорна расправа, зборуваше и за електронските пораки што ги добил од граѓаните кои од него бараа да иницира ваква расправа во Собранието.
Имено, тој добил преку три илјади такви пораки, но, како што рече, потоа од неговата електронска адреса пораките биле препратени до неговите колеги од изборната единица 3. Тој ни нагласи дека бидејќи доаѓал од Агенцијата за електронски комуникации (АЕК) се посомневал дека преку акцијата на ИРЛ и граѓаните му биле злоупотребени личните податоци.
„Сега ќе ви кажам, јас добив меjл од едно, мислам дека беа околу три и пол илјади на број, што беа преку агрегатот на ИРЛ. Но, не знам како воопшто успеале преку агрегатот на ИРЛ од мојот мејл да испратат мејл на пратениците од трета изборна единица“, ни рече Иванов и додаде дека ќе се потпише на иницијатива за надзорна расправа иницирана од неговата партија ВМРО-ДПМНЕ.
Неговата сопартијка Драгана Бојковска ни изјави дека поддржува и анкетна и надзорна расправа:
„Штом заврши истрагата за Кочани, ќе иницираме сеопфатна расправа.“
Александар Јамалов, исто така пратеник на ВМРО-ДПМНЕ, а по професија полицаец, смета дека не треба ништо да се презема додека трае истрагата.
„Ви тврдам како полицаец по струка, додека трае истражната постапка, пратениците не треба ништо да преземаат,“ изјави тој за ИРЛ.
Користат службен мејл – понекогаш
Неколку пратеници велат дека не ги прочитале пораките од неколкуте илјади граѓаните бидејќи не го користеле службениот мејл.
Горан Мисовски од Новата социјалдемократска партија ни рече:
„Службениот мејл не го користам 20 години.“
Според него, иницијативата треба да биде заедничка и потпишана од сите 120 пратеници.
„Не знам зошто барате индивидуално некој нешто да иницира… Треба сите 120 пратеници заедно да се потпишат на каква било иницијатива“, изјави Мисовски.
Рашела Мизрахи од ВМРО-ДПМНЕ, пак, ни изјави дека не добила никакви пораки.
„Јас немам добиено ниту еден мејл. Можете слободно да дојдете кај мене во канцеларија и да го проверите“, и додаде дека е тенденциозно кога новинарите на ИРЛ ѝ предочија дека можеби пораките од граѓаните ѝ пристигнале во полето „спам“ на нејзината електронска пошта.
На прашањето дали би дала потпис за иницијатива, таа одговори дека е за надзорна расправа за сите несреќи со голем број жртви во минатото, а не конкретно само за Кочани.
„Верувам дека до крајот на денот ќе добиете информација од Собранието“, ни рече Мизрахи на 23 април избегнувајќи директен одговор.
Но, ниту тој ден ниту до објавувањето на овој материјал од Собранието не добивме никаква информација во врска со евентуална надзорна расправа за кој било од споменатите случаи.
Никој не иницира лично – сите чекаат некој друг
Некои пратеници отвораат врата за можноста за надзорна расправа, но секогаш со дополнителен услов или очекување дека некој друг треба да ја покрене иницијативата.
Никола Коњановски од Социјалистичката партија ни изјави:
„Да, значи мора да се решат проблемите, сите ќе одат во пакет.“
Меѓутоа, на прашањето дали лично ќе иницира нешто, одговори:
„Сега вака… ние сите сме заедно и сето тоа ќе оди заедно.“
Марија Петрушевска од ВМРО-ДПМНЕ рече дека надзорната расправа е значаен инструмент, но исто така додаде:
„Добро е да им дадеме простор на органите да си ја завршат работата.“
На сличен начин пратеничките Драгана Арсова и Даниела Христова од ВМРО-ДПМНЕ изразија поддршка за идејата за надзорна расправа, но најавија дека ќе чекаат истрагата да заврши пред да преземат каква било акција:
„Сега ќе ги оставиме надлежните органи да си завршат работата, откако истрагата ќе заврши, ќе преземеме сѐ што е во наша надлежност“, изјави Арсова за ИРЛ.
„Во моментов трае истрагата, се надевам дека истражните органи што побрзо ќе си ја завршат работата, па потоа и ние како пратеници ќе можеме да преземеме конкретни чекори“, рече Христова.
Надзорна расправа поддржува и Драган Ковачки од ВМРО-ДПМНЕ. Освен за трагедијата во Кочани, според него, пратениците треба да дискутираат и за пожарот во модуларната болница во Тетово, автобуската несреќа кај Ласкарци и во Бугарија.
„Трагедијата во Кочани, како и останатите, ќе бидат предмет на отворена и аргументирана расправа, веднаш по завршување на постапките и објавувањето на наодите од надлежните институции“, изјави Ковачки.
Потписите од Левица, недоволни
На 3 април пратеникот Борис Крмов од Левица изјави дека сите шест пратеници од неговата партија ставиле потпис за иницијатива за надзорна расправа.
„Ние како пратеници и Собрание, посебно пратениците од изборна единица 3, мора да понесеме морална одговорност и поради тоа поднесувам иницијатива за надзорна расправа околу катастрофата што ни се случи во Кочани“, изјави Крмов на прес-конференција.
Потребни се уште девет потписи, но ниту еден пратеник од другите партии не ја поддржа иницијативата.
„Ние одговоривме на повикот. Се потпишавме шестмина и бараме уште минимум девет. Ако никој не се потпише, тогаш, за жал, толку ни е можноста“, рече Крмов.
Инаку, во рамките на истрагата опфатени се неколку високи државни функционери, меѓу кои и поранешните министри за економија Крешник Бектеши, Беким Незири и Ваљон Сарачини, кои беа приведени. Уапсен беше и Шабан Салиу, поранешен директор на Дирекцијата за заштита и спасување, како и Размена Ѓуровиќ, поранешна државна секретарка во Министерството за економија. Приведен беше и поранешниот директор на Државниот пазарен инспекторат Горан Трајковски, како и поголем број полициски службеници и други физички лица.
Некои се осомничени за фалсификување, издавање или овозможување на дискотеката да работи, иако таа не ги исполнувала потребните безбедносни стандарди, а други за пропусти во надзорот и одобрувањето на противпожарната безбедност на објектот.
