Во изминатата деценија (2016 – 2026) во Македонија загинале трипати повеќе жени во убиства отколку што загинале припадници на мафијашките кланови и полицајци во сите големи акции за сузбивање на организираниот криминал заедно. Кога премиерот на 5 мај претепувањето на жена од страна на член на владиното обезбедување ќе го нарече „мал престап“, во следните пет дена ќе загине уште една жена, во следните 16 две. Кривичните дела за семејно насилство скокаат за 70,5% само во мај 2026 (191 кривично дело наспроти 112 претходната година). Тежината на зборовите на моќните и непостапувањето ќе ја направат 2026 година рекордна по фемициди од постоењето на државата.
Колумна на Сашка Цветковска
За насилниците со партиско „педигре“ како мајката на насилникот и видна партиска фигура, Љубинка Корабоска, баш и не било важно дали Сара ќе умре, важно било да го „избават“ синот. Статистички – нејзините шанси да преживее обид за убиство од партнер се најмалите во земјава од сите можни видови на убиства именувани во некој бескорисен закон. Морално и законски – по фемицидите годинава, политички Сара не смееше да биде вест на денот, а обидот за убиство и негово заташкување не требаше да се случат. Не меѓу одговорните, обзирните и морални политичари и јавни службеници.
Во Македонија, насилникот од подземјето има поголема шанса да го преживее судирот со државата отколку што жртвата на семејно насилство има шанса да го преживее својот партнер.
Тргнете ги настрана политичките говори и погледнете ја суровата математика на смртта во Македонија, и пред вас ќе излезе застрашувачка вистина: најопасното место во оваа држава не е мафијашкиот агол на улицата – туку сопствената дневна соба на жената. Во изминатата деценија, околу 54 жени беа убиени во семејни фемициди – доволно жртви за да се наполни цел еден туристички автобус, и речиси двојно повеќе од околу 25 до 30 загинати во криминални улични престрелки или 10 до 15 убиени при разбојништва. Уште пошокантно е што крвопролевањето забрза откако пратениците конечно го внесоа „фемицидот“ во Кривичниот законик во март 2023 година. Од стапувањето на тој закон на сила до денес, свирепо се убиени најмалку 27 жени и девојчиња, со што годишниот биланс се дуплираше од три на речиси седум жртви годишно, а Македонија се искачи на срамното 3-то место во цела Европа по број на фемициди од интимен партнер по глава на жител. Денес, речиси секое второ убиство во земјава е фемицид.
Но, она што владините прес-конференции упорно го премолчуваат е институционалното распаѓање зад овие бројки. Додека стотици до заби вооружени специјалци и интервентни полицајци патролираат по улиците бркајќи банди, цел главен град како Скопје е оставен на 11 инспектори за семејно насилство должни да се справуваат со над 4.700 пријави годишно – и тоа во година кога кривичните дела за семејно насилство скокнаа за над 70% само оваа пролет.
Во случаи како оние во Велес и Карпош, жртвите поднеле над 10 официјални пријави до полицијата и обвинителството пред да бидат убиени, но биле целосно игнорирани. Уште пострашно, неколку жени меѓу 2023 и 2026 година беа убиени за помалку од 24 до 48 часа откако полицијата ги пуштила насилниците само со усна опомена или прекршочна пријава. А кога на крајот се броеја мртвите, над 50 полициски службеници посочени во внатрешните контроли за непостапување по активни пријави поминаа без ниту еден ден затвор и без ниту еден отказ. Ова не се ненадејни, непредвидливи трагедии; ова се егзекуции во забавена снимка, извршени откако жртвите тропнале на полициските врати, молеле за спас и биле вратени дома за да бидат убиени.
Зошто фемицидидот не е само уште едно убиство
Секојпат кога некоја жена ќе биде застрелана, избодена или задавена од својот партнер, јавноста ја слуша истата релативизација: „Убиство си е убиство, зошто да го делиме по пол?“
Но, сепак, фемицидот не е само обично убиство. Одговорот е во мотивот, предвидливоста и соучесништвото на системот. Фемицидот не е никаква случајност, или како што вели премиерот „инцидент“, ниту е пресметка меѓу двајца еднакво вооружени противници. Тоа е најекстремниот крај на еден долг, системски синџир на контрола, омаловажување, закани и ќотек, мотивиран од чувството на машка надмоќ и сопственост врз телото и животот на жената.
За разлика од речиси сите други убиства, статистички фемицидот е најпредвидливото кривично дело. Глобалната дата и криминалистичките науки недвосмислено укажуваат на тоа дека во најголем број случаи, убиецот веќе бил пријавуван, институциите ги знаеле неговите закани, а жртвата со месеци молела за спас. Оттука, институциите би требало да имаат и највисок успех во превенцијата на овие дела со минимум ресурси. Успех не само што не се случи, туку нештата денес ескалираат дотаму што 2026 година е година со најголем број на фемициди, дури 46 проценти од вкупниот број на убиства. Годината не ни завршила.
Откако фемицидот конечно влезе во Кривичниот законик, убиствата не забавија туку забрзаа.
На овој неуспех му претходеше еден голем наводен успех којшто беше поддржан од тогашната власт. Тој е клучен за да разбереме колку се опасни површноста, незнаењето, негрижата, нехуманоста и безобразноста на оние кои одлучуваат за нас во парламентот и високите кабинети.
Наводно, „женските“ проблеми ќе беа решени со нов закон во којшто конечно ќе се признае фемицидот како посебно дело – убиство мотивирано од омраза кон жената.
Кога во март 2023 година се донесоа (едвај) измените во Кривичниот законик (член 123) со кои што фемицидот конечно стана посебно кривично дело, настанот беше пречекано со фанфари, политичарите се фотографираа, си честитаа за „историскиот чекор“ и прогласија победа. А потоа (СДСМ-ДУИ) одбија да градат засолништа или шелтер центри за жртвите. Еден од нив чинеше помалку од кабинетот на Артан Груби.
Бескорисноста на овој закон нема потреба да биде елаборирана, резултатите од истиот се едноставно – трагични. Во двете години пред криминализацијата на фемицидот, во земјава биле убиени вкупно 6 жени (4 во 2021 и 2 во 2022 година). По носењето на законот, бројот на убиени жени и девојчиња експлодираше на 14 жртви — пораст од фрапантни 133% (со 9 убиства само во 2023 и 5 во 2024 година), по што трендот продолжи со 6 убиени жени во 2025 и нови 7 жртви во 2026 година.
Овој скок од 133 проценти не е случајност. Тој покажува дека кога државата ќе донесе строг закон, а во исто време ќе ги остави шелтер-центрите без денар, ќе ги заглави реформите во фиока и ќе го амнестира секој полицаец и обвинител што не постапил по пријава, насилниците ја читаат пораката кристално јасно: законот е само декор, на терен сè уште важи правото на посилниот.
Првобитниот грешник: Заев и Спасовски први го јавнаа бранот на женската помор третирајќи ги фемицидите како „приватни расправии“
Актуелните дебати често се фокусираат на поновите политички пропусти, организациите за заштита на правата на жените и правните аналитичари корените на системските неуспеси во спречувањето на родово базираното насилство во Северна Македонија ги лоцираат кај претходната влада предводена од СДСМ, под водство на поранешниот премиер Зоран Заев и долгогодишниот министер за внатрешни работи Оливер Спасовски. И покрај ратификацијата на Истанбулската конвенција во 2017 година проследена со ветувања за реформи, владата беше широко критикувана поради одржувањето на длабок јаз меѓу законските заложби и институционалното постапување.
Под раководство на Спасовски, Министерството за внатрешни работи постојано потфрлаше во воспоставувањето ефикасни протоколи за процена на ризик и во повикувањето на одговорност на полициските службеници кога пријавите за семејно насилство беа отфрлани како „приватни расправии“ образец на негрижа што граѓанскиот сектор го документираше во бројни случаи на фемицид во кои жртвите претходно побарале полициска заштита.
Ваквата институционална инертност беше најочигледна за време на скандалот со групата „Јавна соба“ на Телеграм, каде што илјадници корисници без согласност споделуваа експлицитни фотографии и лични податоци од жени и малолетни девојчиња. По првичното разоткривање на групата на почетокот на 2020 година, надлежните институции не успеаја да обезбедат суштинско кривично гонење, со што овозможија една година подоцна да се појави уште поголема верзија на истата мрежа и ги принудија жените да излезат на улица за да побараат основна државна заштита.
Со одолговлекувањето на клучните измени на Кривичниот законик сè до 2023 година, вклучително и гонењето по службена должност за родово базирано насилство и демнење, како и со одбивањето фемицидот да се дефинира како посебно кривично дело, раководството на Заев и Спасовски втемели култура на постапување што го нормализираше реактивното справување со кризи наместо вистинската превенција.
Високата цена на зборот на новиот моќен маж: По секоја жртва следува минимизирачка политичка изјава, по секоја изјава уште жртви
Зборовите на луѓето на власт никогаш не се само обични реченици. Тоа би требало да биде веќе научено од претходната власт. И секој што му пишува говори на премиерот треба повеќе да се потруди или да се отпушти, ако се има во предвид статистиката и првобитните гревови на нивните наводно омразени противници.
Кога еден премиер, министер или институција јавно ќе го минимизира насилството, тој збор патува низ целата вертикала на моќта — од полицаецот на шалтер кој ќе ѝ каже на претепаната жена „оди си дома, смирете се“, преку обвинителот кој ќе го стави предметот на дното од фиоката, па сè до насилникот дома кој добива потврда дека неговото ѕверство е само „ситница“. Терминолошкото разводнување на фемицидот и семејното насилство не е лапсус, тоа е директна дозвола за убиство.
Погледнете ја оваа хронологија на институционални изјави во последните пет години, а потоа и крвавиот епилог што уследил веднаш по нив. Зборовите на оние со моќ и влијание навистина можат да убијат.

Статистиката покажува дека системот убива повеќе жени од членови на банди и опасни криминалци
Во изминатата деценија (2016 – 2026), во најголемите и најризични полициски акции за сузбивање на организираниот криминал и вооружените групи во Македонија, вклучувајќи ги и големите операции за разбивање на скопските мафијашки кланови како „Беланоца-Барон“ и „Дуќанџик/Грчец“, како и акциите против нелегална трговија со оружје. При самите полициски интервенции загинаа 0 лица (или вкупно 18 лица доколку во пресметката се вклучи и вооружената престрелка во кумановско „Диво Насеље“ од 2015 година, каде што загинаа 8 полицајци и 10 припадници на вооружената група).
За споредба, во приближно истиот десетгодишен период (2017 – 2026), далеку од очите на јавноста и без специјални полициски акции, во Македонија се убиени над 55 жени (најмалку 52 жени заклучно со 2025 година и дополнителни случаи регистрирани во 2026 година). Според податоците на граѓанските организации, повеќе од 80% од овие убиства се фемициди извршени во домот, од страна на сегашни или поранешни партнери и членови на семејството. Додека државата вложува максимални оперативни капацитети во сузбивање на уличниот и организираниот криминал, најсмртоносното место за жените во земјава останува нивниот сопствен дом.
Бројките не се судбина, туку јасен политички избор
Кога ќе се подвлече цртата, секоја бројка во оваа анализа стои на своето место со една единствена цел: да докаже дека во Македонија жените не умираат од „несреќни околности“, туку од широко распространета злоба, безобѕирност и омраза, а потоа и незнаење, површност и глупост на избраните доверители на народот. Државата која умее да мобилизира цели баталјони специјалци за да уапси криминален клан е истата држава која не умее да спроведе една судска забрана за приближување за да спаси 17-годишно девојче или мајка со шестгодишно дете. Сè додека власта го нарекува претепувањето „мал престап“ и „инцидент“ и сè додека разноразни некфалификувани Љубинки делат и директорски фотелји и улична правда – најопасното место за живеење во оваа земја нема да биде подземјето — туку домот на секоја жена.
Најпосле, не можеме да бараме како општество да се лежи за криминалот и корупцијата и да се вратат парите, кога кратците не само тоа. Тие без заддршка би ја жртвувале, понижиле и закопале тивко секоја Сара или Билјана за да и помогнат на некоја своја Љубинка ставајќи ја бесрамно на увид целата своја нехуманост, алчност и примитивизам.
За методологијата и недостатокот на официјални податоци:
Оваа споредба се соочува со сериозен институционален предизвик: во Македонија е исклучително тешко да се дојде до прецизни, конзистентни и јавно достапни податоци. Додека за полициските акции против организираниот криминал постојат детални соопштенија, судски списи и медиумски архиви, државата со децении не водеше единствен, родово разделен регистар за убиствата на жени и фемицидите. Бројките за убиените жени не се достапни на едно место, туку мора макотрпно да се реконструираат преку вкрстување на поединечни годишни извештаи на МВР, барања за слободен пристап до информации од јавен карактер, судски пресуди и мониторингот на граѓанските организации како Националната мрежа против насилство врз жени и семејно насилство. Поради ваквата фрагментираност на податоците, споредбата е ограничена на последната деценија (2016–2026), бидејќи за периодот од независноста до 2015 година воопшто не постои систематска државна евиденција за родово базираните убиства.


















